Kongre ara seçiminde yenilgiye uğrayan ABD Başkanı Donald Trump, enerji darboğazı ve fiyat artışlarından dolayı İran’a emperyalist saldırının dozunu düşürme kararı aldı. Seçim ertesinde beklenen geniş çaplı hava harekatı gündemden çıkarılırken, yetkililer emperyalist müdahalenin "sahada nihayete erdiğini" bildirdi. Hürmüz ablukasının sürdürülmesi ve krizin çözümünde diplomatik seçeneklerin gündemde olduğu belirtilirken başarısızlıkla sonuçlanan müdahalenin ABD iç politikasındaki sarsıntıları da sürüyor.
Trump yönetiminden “savaş askeri olarak bitti” açıklamaları
Ara seçimlerin ardından 9-10 Kasım günlerinde peş peşe açıklamalar yapan Trump, İran ile savaşın askeri açıdan "fiilen sona erdiğini" ve çatışmayı tırmandırmak için bir neden görmediğini ifade etti.
9 Kasım’da Katar Başbakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani ile Beyaz Saray'da yaptığı görüşmenin ardından yaptığı açıklamada Trump, İran’a yönelik saldırıların şimdilik durdurulduğunu ve saldırıların yeniden başlaması ihtimalinin düşük olduğunu ifade etti. Trump ayrıca diplomatik olarak da olumlu gelişmelerin yaşandığını vurguladı.
10 Kasım’da yaptığı açıklamada da Trump, “Şu anda askeri harekat düzenlemek pek gerekli bir şey gibi görünmüyor ancak her türlü ihtimale karşı hazırız. Bu çatışmanın sona ermesine doğru bir ivme görüyoruz. Bence yakında sona erecek” ifadelerini kullandı. Dışişleri Bakanı Marco Rubio da İran'a karşı operasyonları yeniden başlatmaya veya yeni bombardımanlara ihtiyaç olmadığını belirtti.
Bu açıklamalara rağmen ABD’nin yeniden saldırı seçeneğini değerlendirdiği haberleri basına yansıdı. Buna ek olarak ABD, Ortadoğu’daki askeri yığınağını da sürdürüyor. Bölgede bulunan iki uçak gemisi grubu ve bir amfibi hücum gemisine ek olarak USS Theodore Roosevelt liderliğindeki üçüncü uçak gemisi grubu da bölgeye gönderiliyor.
ABD ablukayı sürdürülecek
ABD, İran’a askeri saldırı seçeneğini rafa kaldırsa da Körfez ülkelerinin de talebi doğrultusunda İran'a yönelik deniz ablukasını sürdürme kararı aldı. Bölgede yaklaşık 50.000 ABD askeri ile uçak gemisi görev grupları "her ihtimale karşı hazır" bekletiliyor. Ayrıca CENTCOM, İran'ın kara rotaları ve Hazar Denizi üzerinden gelişmiş silah sistemleri taşımasını engellemek amacıyla “Iron Gate” (Demir Kapı) adıyla yeni bir görev gücü kurmak üzere yetkilendirildi. Yaklaşık 20 askeri ve sivil personelden oluşması planlanan görev gücünün ABD'nin diğer kurumlarıyla koordineli bir şekilde çalışacağı açıklandı.
İran’ın ara seçim ve müzakere değerlendirmeleri
İran cephesinden yapılan açıklamalarda ABD ara seçim sonuçları İran’ın zaferi olarak nitelendi. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai, konuya ilişkin olarak X hesabından yaptığı açıklamada “(ABD Başkan Yardımcısı) Vance yenilgiyi kabul etti, (Dışişleri Bakanı) Rubio ayrılmak üzere, (Savaş Bakanı) Hegseth görevden alınacak, CENTCOM komutanı ise podcast yayıncısı oldu! ‘Eğer savaş başlatırsanız yıkıcı bir cevapla karşı karşıya kalacaksınız’ şeklindeki bu mesajı Washington’da kime ulaştırmamız gerekiyor” ifadelerine yer verdi.
X hesabından bir açıklama daha yayınlayan Rızai, Trump’ın diplomatik olarak olumlu gelişmelerin sağlandığı açıklamasını da yalanladı. Söz konusu açıklamasında Rızai, “İran’a karşı yürütülen savaş, ABD hükümetini çoktan mahvetti ancak Washington çaresiz bir kumarbaz gibi çırpınıp duruyor. Elini kapat. Hayali görüşmeler hakkında yalan haber üretmeyi durdur. Batı Asya’daki yeni düzeni reddetmekten vazgeç. İran’ın defalarca ortaya koyduğu yedi şarta teslim olma zamanı geldi” ifadelerini kullandı. Rızai, ABD-İran arasında doğrudan görüşmeler yapıldığı iddialarını yalanlarken arabulucular üzerinden görüşme yapıldığı iddiasını doğruladı.
Basına yansıyan ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ile İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Rızai’nin Katar’ın başkenti Doha’da görüşeceği haberi de İran tarafından yalanlandı.
Müzakere başlıkları
İran’ın vurguladığı 7 şart ayrıntılı bir şekilde kamuoyuna açıklanmış değil. Ancak Reuters ve AP’nin haberlerine göre İran’ın şartları ve müzakere başlıkları arasında çatışmaların sonlandırılması, savaş tazminatı ödenmesi, ABD’nin İran’a uyguladığı deniz ablukasının kaldırılması, Hürmüz Boğazı'nın açılması, gemi geçişlerinin düzenlenmesi, ekonomik yaptırımların sona erdirilmesi ve dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılması bulunuyor.
İran’ın nükleer varlığı da müzakerelerin önemli bir başlığını oluşturuyor. İran’ın nükleer silah edinmesinin engellenmesine sürekli vurgu yapan ABD’den bu konuya ilişkin yeni bir adım geldi. ABD Dışişleri Bakanlığı, İran'ın nükleer programına ilişkin bilgi sağlayanlara 20 milyon dolara kadar ödül verileceğini duyurdu. Rewards for Justice programı kapsamında bilgi sağlayan kişilere başka bir yere yerleşme imkanı da sunulabileceği belirtildi.
Katar’ın arabuluculuk çabaları
Basına yansıyan haberlere göre ABD-İran arasındaki dolaylı müzakereler Katar üzerinden sürdürülüyor. Trump’la görüşen Katar Başbakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani’nin 10 Kasım'da 10 Kasım'da Paris'te düzenlenen G7 Dışişleri Bakanları Toplantısında Katar'ın arabuluculuğu kapsamında yürütülen diplomatik çabalar için en az iki haftalık süre kazanıldığını belirttiği iddia edildi. İddialara göre söz konusu iki hafta içerisinde ABD, İran’a hiçbir şekilde saldırmayacak. Katar Şura Meclisi Üyesi Cabir el-Haremi de ABD-İran müzakerelerine ilişkin olarak “sevindirici haberlerin gelebileceğini” söyledi.
ABD, İran ve Katar tarafından resmi olarak doğrulanmayan bilgilere göre müzakerelerde 3 temel anlaşmazlık noktası bulunuyor. Söz konusu noktalar arasında ABD'nin deniz ablukasının kaldırılması, İran'ın nükleer programının geleceği ve Yurt dışında dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılması bulunuyor. İran öncelikle askeri baskı ve yaptırımların kaldırılmasını talep ederken ABD ise nükleer güvence almadan taviz vermeyi reddediyor.
