Yalçın Küçük’e göre, Türk aydını Tercüme Odası’nda doğuyor. Sonrasında da sürekli olarak bu doğumun izlerini taşıyor. Burada “tercüme”nin işlevi kritik.
Tarih boyunca tüm ilerleme adımlarına, bir şekilde tercüme eylemi de eşlik ediyor. Çünkü tercüme bir bakıma insanlığın kolektif bilgisini bütünlemek anlamına geliyor. İlerleme ve atılım dönemlerinde, daha ileri tartışmaları başka bölgelere de yaymak anlamında bir buzkıran işlevi görüyor.
Bu model, Türk modernleşmesinin başlangıcı için de geçerli. Osmanlı geriliyor, bağımsızlık hareketleri ortaya çıkıyor, toprak kaybediliyor ve hepsinin bir tarafında “dış dünya” var. Haliyle, dönemin aydınları gözünü bu “dış dünyaya” dikiyor. Oradan öğrenmek ve görmek istiyorlar. Yalçın Hoca’nın deyimiyle, bütün iyiliklerin ve kötülüklerin kaynağını dış dünyada arıyorlar [1].
Bunun belirli sonuçları oluyor elbette. Türk aydını daha doğuşunda, “ikincil bir siyasal konumlanışla” yüklenmiş oluyor. Sürekli olarak “dış dünyadan” bir müttefik arıyor. Bu dayanak arayışı, giderek Türk aydınının bir yazgısına da dönüşüyor. Deyim yerindeyse, pragmatizmi bir doğum lekesi olarak sürekli bünyesinde taşıyor.
Buna rağmen, Tercüme Odası’nda doğumun katıksız bir ilerleme olduğu konusunda şüphe yok. Çünkü dönemin bilhassa Avrupa’sının gelişkin tartışmaların bir merkezi olduğu ölçüde, bu tartışmaların ithal edilmesi ilerletici bir işleve sahip oluyor. Nihayetinde bunun yarattığı dinamizmden yeni bir tür aydın kuşağı da doğuyor.
Burada bir parantez açalım. Tanzimat aydınının da Meşrutiyet aydınının da Avrupa gözlemlerinin pek “çaplı” olduğunu söylemek güç. Daha çok derya içindeki balığı andırıyorlar. Fakat büyük altüst oluşların sürükleyici etkisi, nihayetinde ileri doğru bir hareketi sağlayabiliyor. Dünyayı okumak konusunda ilk büyük kopuş, sosyalist hareketi de içerecek biçimde Cumhuriyet dönemi aydınlarıyla gelebiliyor. Konudan sapmamak adına parantezi burada kapatalım.
Bugün de dış dünyanın etkisinin görece arttığı bir tarihsel aralıktan geçiyoruz. Her gün bölgesel savaş senaryolarından, topyekûn savaşa kadar bir dizi olasılık konuşuluyor. Doğal olarak, “dış dünyaya” ilgi de aynı oranda artıyor. Fakat sorun şu ki, Türkiye’de en geniş anlamıyla sol aydınlar, deryayı bilmeyen balık misyonunu hâlâ taşıyorlar. Diğer taraftan ise, köprünün altından çok sular aktı. Avrupa’nın tarihsel önemi ile güncel önemi arasındaki açı gittikçe arttı. O nedenle, bu kez aydının doğduğu yerde, tercüme odasında, ölüm kaçınılmaz oluyor. Bu elbette bir tesadüf değil, dönemin ruhuyla derin bağlara sahip.
***
Türkiye’de sosyalist hareketin devrim ufkunu yitirdiğini, bu nedenle de devrimci siyaset üretmede etkisiz kaldığını bir süredir yazıyoruz. Bunun çarpıcı sonuçlarından biri, giderek sol aydınları da etkisine alan siyasi atalet oluyor. Siyasi atalet ise toprağı kazımayı ve görünenin ardındaki özü ortaya çıkarmayı engelliyor.
Buna sosyalist hareketin yıllara yayılan müzmin yenilgiciliğini de eklediğimizde, her şeyi bir “başarı” addeden bir iyimserlik hali ortaya çıkıyor. Yine Yalçın Küçük’e başvuracak olursak, o edebiyatta bu tür bir tembel ve “iyimser” okuyucuya “kolay okuyucu” demişti [2]. Kolay okuyucu, okumak yerine göz gezdirmeyi tercih ediyordu. O yüzden büyük sorunlara da kolay cevaplar bulabileceğini sanıyordu. Hoşa giden tumturaklı sözleri gerçeğe tercih ediyordu.
Bu duruma da “kolay tercüman” diyebiliriz. Kolay tercüman da, aynı şekilde tembel ve “iyimser”. Büyük sorunlara kolay cevaplar bulabileceğini sanıyor. O yüzden de her şeyi aktarmayı tercih ediyor. Her şeyi aktaran aslında hiçbir şeyi aktarmamış oluyor.
Daha güncele gelebilirim.
Die Linke, daha önce Syriza vardı, şimdilerde ABD Demokratları. Her biri “başarı” için bir model olabiliyor. Söylenenlerin kendi içinde tutarsızlığı ise sorun değil. O an hangisi yükselmişse “gerçek” olan da o.
Oysa siyasette gerçekliğin ölçütü, istikrar ve kalıcılıktır. Bu tür örneklerin istisnasız tamamı, bir tarafta ihanet diğer tarafta ise en iyi ihtimalle mevcudu sürdürmeyi ve düşüşü temsil ediyor. Fakat aynı tabloya başka bir açıdan bakılırsa, istikrarlı ve kalıcı olan bir şey aslında var: kitlelerin değişim arayışı.
Ancak kitlelerin değişim arayışına gözünü dikmek, size hazır cevaplar vermiyor. Aksine yeni sorular ve sorunlar ortaya atıyor. Güncel sorunlara devrimci çözümler sunabilmeyi çağırıyor. Sıkı bir tefekkürü, yine buradan hareketle halkı bir özne olarak inşa edecek program ve tasarıyı çağırıyor. Kolektif düzeyde bir inat ve azim istiyor.
Kolay tercüman ise sırtında yumurta küfesi taşımak istemiyor.
Dün kolay okuyucuyu aşmak zorundaydık, bugün ise görülüyor ki kolay tercümanı da aşmak zorundayız.
Notlar:
[1] Yalçın Küçük, 2021, Aydın Üzerine Tezler 1, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.
[2] Yalçın Küçük, 1985, Bilim ve Edebiyat, İstanbul: Tekin Yayınevi, s. 265.
