Bilal Erdoğan, 12-14 Kasım tarihlerinde Başbakan Yardımcısı Tarık Mitri’nin davetiyle Lübnan’daydı. Erdoğan, Beyrut’ta Cumhurbaşkanı Joseph Avn, Başbakan Nevvaf Selam ve Meclis Başkanı Nebih Berri’yle görüştü. Müstakbel Hareketi Başkan Yardımcısı Behiye el-Hariri ve Dürzi siyasetçi Velid Canbolat’la bir araya geldi. Lübnan Müftüsü Abdullatif Deryan’ı ve Beyrut Rum Ortodoks Metropoliti İlyas Avde’yi ziyaret etti. Bunlar, Lübnan siyasetindeki farklı çıkarları temsil eden kilit isimler. Beyrut’taki görüşmelerde Erdoğan’a Türkiye’nin Beyrut Büyükelçisi Murat Lütem ve Yunus Emre Enstitüsü Başkanı Selim Argun da eşlik etti. Yani dört başı mamur bir resmi ziyaretle karşı karşıyayız.
Trablusşam’da ise Erdoğan, programına II. Abdülhamid’in torunlarından Selma Sibai’yi evinde ziyaret ederek başladı. Ardından Hamidiye Saat Kulesi’ne ve Büyük Mansuri Camisi’ne gitti. Gezinin son gününde Akkar Müftüsü Muhammed Bekkar Zekeriyya’yla görüştü, ardından Türkmenlerin yaşadığı Kavaşra ve Aydamun köylerine giderek babasının selamını iletti. Böylece Yeni Osmanlıcılığın Lübnan’daki bütün simgesel durakları tamamlanmış oldu.
Ancak Yeni Osmanlıcılık, simgesel göndermelerden ibaret değil. Bu siyasetin maddi temelinde sermayenin yeni sömürü olanaklarına yönelik kaçınılmaz yayılma arayışı yatıyor. Nitekim Erdoğan’ın ziyaret programında Trablusşamlı sermayedarlarla yatırım imkanlarının ve Türkiye’yle ticari ilişkilerin görüşüldüğü bir toplantı da yer aldı.
Erdoğan’ın ziyaret dönüşünde Katar sermayesinin yayın organı El Cezire’de İngilizce yayımlanan seyahat notları “Gönül coğrafyası: Türkiye ve Lübnan, Levant’ı birlikte inşa ediyor” başlığını taşıyor. Resmi söylemin “gönül coğrafyası” diye sunduğu bölge, sermaye açısından yeni sömürü alanları anlamına geliyor. Tarihsel ve kültürel bağlara yapılan vurgu ise maddi çıkarların üzerini örten ideolojik bir örtü işlevi görüyor.
Lübnan’da boşlukları kim dolduracak?
Lübnan’da Fransız sömürgeciliğinin sona ermesinin ardından kurulan siyasi düzende cumhurbaşkanlığı Maruni Hristiyanlara, başbakanlık Sünnilere, meclis başkanlığı ise Şiilere ayrılmış durumda. İç savaşı sona erdiren 1989 Taif Anlaşması, mezheplere dayalı siyasi temsilin aşamalı olarak kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak aradan geçen yıllarda devletin işleyişi, bu parçalı siyasal düzen içinde nüfuz sahibi olan grupların uzlaşmasına bağlı kaldı. Uzlaşmanın sağlanamadığı durumlarda ülkedeki en üst siyasi makam bile boş kalabiliyor. Nitekim Joseph Avn, Ocak 2025’te seçildiğinde cumhurbaşkanlığı koltuğu 26 aydır boştu.
Haliyle Lübnan’da ülkenin tümüne nüfuz eden bir modern devlet aygıtından söz etmek güç. Ortada parçalı ve boşluklu bir yapı var. Bu boşlukların gündelik hayata somut yansımaları da oluyor. Neoliberal sermaye birikim rejiminin güdük bıraktığı kamu idaresinin kaynak yetersizliği nedeniyle elektrik, sağlık ve eğitim gibi hizmetlere erişimdeki eşitsizlikler derinleşti. Örneğin kamu şebekesi düzenli elektrik sağlayamadığında, elektriğe erişim özel jeneratör aboneliğini karşılayabilme gücüne bağlı hale geliyor. Sosyal hizmetlerin bir bölümünü parti, cemaat ve hayır ağları üstlendiğinde ise bu hizmetlere erişim, yurttaşlık hakkı olmaktan çıkıp aracıların sunduğu bir lütfa dönüşüyor. Bu ağlar, kamusal hizmetlerin yetersizliği karşısında insanların gerçek ihtiyaçlarını karşılıyor. Tam da bu nedenle, devletin dolduramadığı boşlukta kamusal hizmetleri kimin sağladığı toplum üzerinde kimin siyasi nüfuz kurabildiğini de belirliyor.
Bölgeye Yeni Osmanlıcı bir perspektifle yaklaşan AKP iktidarı, Lübnan’daki bu boşluklardan yararlanarak nüfuzunu genişletmeye çalışıyor. İktidarın elinde, Lübnan’daki bu boşluklardan yararlanarak ülke içinde temas noktaları oluşturabilen bir ilişki ağı var. Örneğin Trablusşam’da Bilal Erdoğan’ın ziyaret ettiği Hamidiye Saat Kulesi ve Büyük Mansuri Camisi’ndeki Sakal-ı Şerif Odası’nın restorasyonunu TİKA üstlenmişti. Lübnan’ın kuzeyinde bir süredir kurulmakta olan bu bağlar, Şam’da Esad yönetiminin devrilmesi ve İsrail’in saldırıları sonucunda Hizbullah’ın bölgesel konumunun zayıflamasıyla AKP iktidarı açısından yeni bir önem kazandı. Mitri’nin Erdoğan’ı davet etmesi ise Lübnanlı aktörlerin bir kısmının da bu ilişkide kendi hesapları olduğuna işaret ediyor.
Karşı-devrim çağında diplomasi
Bilal Erdoğan, İlim Yayma Vakfı Mütevelli Heyeti Başkanı. Diğer birkaç vakıftaki yürütme kurulu üyelikleriyle birlikte öne çıkan unvanı bundan ibaret. Türkiye Cumhuriyeti adına dış politika yürütmesine olanak tanıyan herhangi bir resmi yetkisi ise bulunmuyor. Buna rağmen bir başbakan yardımcısının davetiyle gittiği ülkede cumhurbaşkanı, başbakan ve meclis başkanı tarafından kabul ediliyor. Türkiye’nin büyükelçisi görüşmelerine eşlik ediyor. Dönüşünde ise Türkiye’nin Lübnan’ın yeniden inşasında üstleneceği rolü anlatıyor. Aynı vakfın başında Erdoğan soyadını taşımayan biri otursaydı, Lübnan’da ona aynı kapıların açılmayacağı açık.
Yeni Osmanlıcı dış politikada bireysel ilişkiler ve moda tabirle “liderler diplomasisi” önemli bir yer tutuyor. Üstelik bu ilişkiler liderlerin aile üyelerini de kapsıyor. Tıpkı Yeni Osmanlıcıları ülkemizde iktidara taşıyan koşullar gibi, bu durum da Türkiye’ye özgü değil. Mart 2025’te Donald Trump Jr., Belgrad’a gittiğinde Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksandar Vučić’le iki ülke arasındaki ilişkileri ve ortak projeleri görüşmüştü. Görüşme, Sırbistan hükümetinin Trump’ın damadı Jared Kushner’in şirketiyle Belgrad’daki eski Yugoslav ordusu karargahının bulunduğu alana otel inşa edilmesi için anlaşmaya varmasının ardından gerçekleşmişti. Kushner de Trump’ın ilk başkanlık döneminde Beyaz Saray’da kıdemli danışman olarak görev yapmıştı. Bugün ise Ukrayna ile yürütülen müzakerelerde rol alıyor.
Burjuva devrimlerinin tarihsel kazanımlarından biri, kamu makamlarına sahip olmayı soya dayalı kişisel ayrıcalıklar olmaktan çıkarmasıydı. Fransız Devrimi sırasında kamu makamlarının alınıp satılmasına son veren kararlar alındı. 1789’da kabul edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi’yle kamu görevlerine erişimde yurttaşların eşitliği ve toplumun kamu görevlilerinden hesap sorma hakkı ilan edildi. Böylece kamu görevlerinin kişisel ayrıcalıklar yoluyla elde edilen ve alınıp satılabilen makamlar olmaktan çıkarılarak yurttaşlık ve kamusal sorumluluk ilkeleri temelinde yeniden düzenlenmesinin hukuki zemini oluşturuldu. Burjuva düzeninin tanıdığı hukuki eşitlik, mülkiyetten gelen sınıfsal ayrıcalıklarla bir arada yaşasa da siyasi yetkinin kime ait olduğu ve onu kullananın kime hesap vereceği, iktidar sahiplerinin kişisel takdirini sınırlayabilecek birer kamusal mesele haline geldi.
Bugün ise devrimin geri çekildiği, burjuvazinin geçmişte aristokrasi karşısında kendi çıkarları doğrultusunda oluşturduğu kurumların dahi aşındığı bir karşı-devrim çağındayız. Halkın siyasal alanın dışına itildiği, soya dayalı kişisel ilişkilerin ise diğer gerici ilişki biçimleriyle birlikte bu alana çağırıldığı bir dönemdeyiz. Bunun devletlerin dış politikalarına yansımalarının olmamasını beklemek absürt olurdu. Böyle bakıldığında, Bilal Erdoğan’ın Lübnan ziyareti bir garabet olmaktan ziyade dönemin doğal bir çıktısı olarak karşımıza çıkıyor. Cumhurbaşkanının oğlu, resmi bir kamu görevlendirmesi olmadan, yanında Türkiye’nin büyükelçisiyle Lübnan Cumhurbaşkanı’nın karşısına oturabiliyor.
Bu durumu toplumsal bir sorun olarak görenler için çözüm, liberallerin yaptığı gibi aşınan kurumların ardından yakınmak ya da onları eski biçimleriyle yeniden tesis etmeye çalışmaktan değil, halkın siyasal alandan dışlanmasına son vererek onu kendi geleceğini ellerine alan örgütlü bir siyasal özne olarak yeniden inşa etmekten geçiyor.