Kuruluşunun 100. yıldönümünü “kutlayan” Koç Holding, bu 100 yıl içinde en büyük sıçramayı AKP iktidarı döneminde yaptı. Koç, bu sıçramayı nasıl yaptı, AKP’nin kurulduğu günden bu yana AKP – Koç Holding ilişkileri hangi süreçlerden geçti?
- Recep Tayyip Erdoğan ile Koç Holding’in ilişkileri, Erdoğan’ın İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı olduğu günlere dayanıyor. 12 Ekim 1995 tarihinde düzenlenen İstanbul Ticaret Odası Meclis toplantısına Erdoğan’ın Refah Partisi lideri Necmettin Erbakan’la beraber Rahmi Koç’un özel davetiyle katılması bu ilişkinin o günlerdeki kanıtlarından birisi.
- Fakat bu iyi ilişkiler, 2001 yılında AKP’nin kuruluşundan hemen önce Rahmi Koç’un yaptığı bir açıklama yüzünden bozulur gibi oldu. Rahmi Koç, CNN Türk kanalında Taha Akyol’un sunduğu “Eğrisi Doğrusu” isimli programda Erdoğan için “Bu iş para meselesi. Tayyip Erdoğan’da çok para olduğunu radyolardan dinledik, 1 milyar dolar para biriktirmişler, nasıl biriktirdilerse. Dolayısıyla onun mali derdi olacağını zannetmiyorum. Tayyip Bey, kendini yenilediğini söylüyor, ben kendisini çok yenilediğine inanmıyorum. Bunlar bir misyon yürütüyorlar” ifadelerini kullandı. Erdoğan’ın bu açıklamaya sert tepki göstermesi üzerine Koç Holding, Rahmi Koç’un açıklamalarının yanlış anlaşıldığını belirten bir açıklama yayınladı. Erdoğan ile Koç arasında bu olaydan sonra “barış” sağlandı.
- 3 Kasım 2002, seçimleri hem Türkiye hem de Koç Holding için bir dönüm noktası oldu. Koç, hem AKP’nin iktidara gelmesi hem de ABD’nin Irak’a yönelik girişeceği işgalin hazırlıkları nedeniyle kollarını sıvadı. 26 Aralık 2002’de AKP Genel Başkanı Erdoğan’la beraber Moskova’ya giden 170 kişilik sermayedar heyetinde yer alan Rahmi Koç, burada yaptığı açıklamada “Irak’ta en başından ABD’nin yanında olmalıyız, çünkü Amerika bütün dünyaya ‘Ya bizim tarafımızdansınız ya da değilsiniz’ dedi. Bizim başka alternatifimiz yok. Uzun vadede lehimize olacak. Doğalgaz almaktan tutun, müthiş bir ithalat ihracat olacak” ifadelerini kullanarak ABD’nin Irak’ı işgalini açıkça desteklediğini ve Türkiye’nin de bu işgali desteklemesi gerektiğini belirtti. Ayrıca Erdoğan, bu ziyaret sırasında Koç Holding’in Moskova’daki mağazasının açılışını gerçekleştirdi.
- Bu “jest”e karşılık olarak Rahmi Koç, 21 Ocak 2003’te AKP Genel Merkezini ziyaret etti ve burada Erdoğan’la baş başa görüştü.
- 2003 yılı başında ABD, Irak’ı işgal hazırlıklarını hızlandırdı. Bu süreçte ABD’yi destekleyen AKP iktidarı, 1 Mart 2003 tarihinde TBMM’ye ABD askerlerinin Türkiye topraklarını kullanarak Irak topraklarına girmesini öngören tezkereyi sevk etti. Ancak tezkere Mecliste reddedildi. Bunun üzerine Rahmi Koç yaptığı açıklamada “Tezkere maalesef geçmedi. Türkiye ABD’yi müşkül durumda bıraktı. ABD, gemilerde beklettiği askerlerini güneyden soktu. Bu nedenle bize kırıldı. Büyük bir fırsat kaçtı. Parlamentonun hatası” ifadelerini kullandı.
- 20 Mart 2003’te ABD, Irak’ı işgal etmeye başladı, işgal sonucunda ABD birlikleri Bağdat’a girdi ve Saddam Hüseyin ABD askerleri tarafından iktidardan indirildi. Bunların yaşandığı sıralarda gazetelerde Koç Holding’in Irak’ta inşaat işleri yapacağını bildiren haberler yayınlandı. Rahmi Koç “Irak’ta ABD’li ve İngiliz şirketler Türk firmalara iş verecek. Mesela Koç topluluğu olarak bizim Garanti Koza, Balfour Beatty ile ortaktır. Onlar İngiliz Hükümetinin tayin ettiği üç firmadan biridir” ifadesini kullandı. Böylece ABD tarafından yağmaya açılan Irak topraklarından Koç Holding de payını aldı.
- AKP iktidarı, iktidarının ilk yıllarından itibaren kamu iktisadi teşebbüslerini “özelleştirme” yoluyla hızlıca yağmaya açmaya başladı. En çarpıcı özelleştirme süreçlerinden birisi TÜPRAŞ’ın özelleştirilmesi süreci oldu. Koç Holding, TÜPRAŞ’ı ucuza kapatmak için kolları sıvadı.
- 2004 yılında TÜPRAŞ’ın özelleştirilmesi süreci başladı. TÜPRAŞ’ın %65,76’lık kamu hissesinin blok satışı için açılan bu ilk ihaleyi Rus petrol şirketi Tatneft ile Zorlu Holding’in oluşturduğu Efremov Kautschuk konsorsiyumu, verdiği 1 milyar 302 milyon dolarlık teklifle kazandı. Ancak bu satış, kamuoyunda çok tepki çekti. Petrol-İş sendikası direnişe geçti ve satışın iptali istemiyle yargıya başvurdu. Ankara 10. İdare Mahkemesi, kamu yararına aykırılık gerekçesiyle ihaleyi iptal etti ve özelleştirme kısa bir süreliğine suya düştü.
- Ancak AKP iktidarı TÜPRAŞ’ı satmakta kararlıydı. AKP, bu sefer hukuku alenen ayaklar altında çiğneyerek Mart 2005’te TÜPRAŞ’ın %14,76’lık hissesini İMKB üzerinden toptan satışlar pazarı aracılığıyla yaklaşık 430 milyon dolara İsrailli milyarder Sami ve Yuli Ofer kardeşlere sattı. Hisselerin çok ucuza satıldığı gerekçesiyle bu satışta kamuoyunda çok tepki çekti ve Petrol-İş bu satışında iptali için Danıştay’a başvurdu. Danıştay bu satışı da iptal etti ancak fiili olarak bu karar uygulanamadı. Çünkü hisseler çoktan borsada dolaşıma çıkmış, Ofer kardeşler bu hisselerden kar etmiş ve hisseleri satmışlardı.
- 12 Eylül 2005’te kalan %51’lik kamu hissesinin blok satışı için Türkiye tarihinin o güne kadarki en büyük özelleştirme ihalesi gerçekleştirildi. İlk ihaledeki “ucuza gitti” eleştirilerini kırmak amacıyla canlı yayında yayınlanan bu ihaleye Koç Holding-Shell Ortak Girişim Grubu, OYAK, OMV, ENI, PKN Orlen ve Çalık Grubu-Indian Oil Ortaklığı katıldı. OYAK ile Koç arasında çok çekişmeli geçen bu ihale sonucunda TÜPRAŞ’ın %51’lik hissesi 4 milyar 140 milyon dolar karşılığında Koç-Shell Ortaklığına satıldı. TÜPRAŞ’ın AKP tarafından Koç Holding’e bu şekilde peşkeş çekilmesinin ardından Koç Holding, neredeyse rakipsiz hale geldi. Koç, AKP sayesinde artık rakipsizdi. Petrol-İş’te örgütlü emekçilerin bu özelleştirmeye karşı direnişi başarısızlıkla sonuçlanmıştı.
- TÜPRAŞ’ın Koç’a peşkeş çekilmesinin hemen ardından sıra Yapı Kredi’ye geldi. Yapı Kredi Bankası, Mehmet Emin Karamehmet’e ait olan Çukurova grubuna dahildi. 2001 krizinin ardından TMSF, aynı grupta yer alan Pamukbank’a el koydu. Bu durum, TMSF’nin Yapı Kredi’ye de dolaylı olarak müdahil olması anlamına geliyordu çünkü Pamukbank ile Yapı Kredi arasında oğun bir “çapraz sahiplik” ve mali bağ vardı. 2005 yılında TMSF’nin baskısı ve borç yapılandırma anlaşmaları sonucunda Çukurova Grubu masaya oturdu ve Yapı Kredi’nin %57,4’lük hissesi, yaklaşık 1 milyar 160 milyon Euro bedelle Koç-UniCredit ortaklığına satıldı. Bundan sonra Koç Holding’e ait olan Koçbank ile Yapı Kredi Bankası, Yapı Kredi çatısı altına birleşti. Yapı Kredi’nin TMSF’nin baskılarıyla bu şekilde Koç’a peşkeş çekilmesi finans ve bankacılık alanında da Koç’u devasa ölçüde büyüttü.
- Koç Holding’te yöneticilik yapan eski Samsung CEO’su Heinrich von Pierer ile ilgili olarak 2009 yılında ortaya atılan rüşvet iddiaları Türkiye’de örtbas edildi, bu iddialar medyada hiç gündem olmadı. AKP, bu konuda da Koç’u kolladı.
- AKP iktidarı döneminde Koç Holding’e bağlı olan Ford Otosan, Tofaş ve Arçelik gibi şirketler, iç ve dış pazarda büyüme rekorları kırdı. Koç Holding bu büyümeyi sadece AKP ile değil, o dönemde AKP ile ittifak halinde olan Fethullahçı çete ile de iyi ilişkiler kurarak sağladı. Fethullahçıların düzenlediği Türkçe Olimpiyatlarına Koç Holding “platin sponsor” olarak destek oldu, ayrıca Koç Fethullahçıların desteğiyle Afrika’ya açıldı.
- Koç Holding ile Fethullahçılar arasında Afrika üzerinden sağlanan bu ilişki, 17 Aralık operasyonundan sonra yayınlanan bazı ses kayıtlarıyla açığa çıktı. Sızdırılan ses kaydında Fethullah Gülen ve bir yardımcısı, Uganda Devlet Başkanı’nın bir petrol rafinerisi işletmesi için kendilerinden bir iş adamı bulmalarını istediğini, bu işi Mustafa Koç’a önerebileceklerini konuşuyordu. Aynı kayıtta, dostane ilişkiler kurmak adına Mustafa Koç’a ananas ve bir tespih gönderildiği söyleniyordu. Bu olay “ananas vakası” olarak kayıtlara geçti.
- Ananas vakası üzerine Mustafa Koç yaptığı açıklamada Fethullahçılarla kurduğu ilişkileri savundu. Koç, Fethullahçılarla kurduğu bu ilişkileri “Ben Türk ekonomisinin neredeyse yüzde 10’unu oluşturan bir topluluğun başkanıyım. Hangi kulvardan olursa olsun ülkemizde etkili olan tüm isimlerle görüşebilirim ve görüşürüm” ifadeleriyle meşrulaştırmaya çalıştı. Fethullahçıların kendisine gönderdiği ananas hediyesi için de Koç “Bana ananas yollandı. Ben de aradım teşekkür ettim. Bu kadar basit. Bildiğiniz ananas yani, bu arada gayet de lezzetliydi. Sonra öğrendik ki Uganda rafinerisiyle değil de ananasıyla meşhurmuş hakikaten” dedi, tespih hediyesini ise kendisinin tespih koleksiyonu yapmasına bağladı.
- AKP yandaşı medya bu olayın üzerine gitti, gönderilen ananasın aslında elmas, altın veya gizli bir şifre olduğu, Koç’un Fethullahçılar ile birlikte hükümete karşı komplo kurduğu iddia edildi. Erdoğan da o dönem TÜSİAD toplantısında ananas konusuna atıfta bulunarak sert eleştiriler yöneltti.
- Gezi direnişi sırasında da Koç ile AKP arasındaki ilişkiler gerildi. Koç Holding’e ait olan Divan Otel’in Gezi direnişçilerinin sığınağı olması Erdoğan tarafından sert bir tepkiyle karşılandı. Erdoğan “Otellerinde teröristleri barındıranlar suç işliyor, bunun hesabı sorulacak” ifadesini kullandı.
- 2013-2016 arası dönemde Koç Holding ile AKP arasındaki gerginlik sürdü. Gezi direnişinden kısa bir süre sonra Maliye Bakanlığı’na bağlı yüzlerce müfettiş TÜPRAŞ, Aygaz ve Opet tesislerine eş zamanlı ve geniş çaplı vergi denetimi baskınları düzenledi. Bu denetimler sonucunda holdinge yüksek miktarlarda vergi cezaları kesildi ancak daha sonra uzlaşmaya varıldı.
- MİLGEM ve Altay tankı ihaleleri de taraflar arasında gerilime sahne oldu. Koç Holding şirketlerinden RMK Marine’in kazandığı, Türkiye’nin milli savaş gemisi projesi MİLGEM’in ihalesi Başbakanlık Teftiş Kurulu’nun incelemesi sonucunda iptal edildi ve iş askeri tersanelere kaydırıldı. Altay tankının Ar-Ge sürecini ve prototiplerini Koç’a bağlı Otokar üretti ancak yine de milyarlarca dolarlık “seri üretim” ihalesi Otokar’a verilmedi. İhale o dönem Ethem Sancak’ın sahibi olduğu BMC’ye verildi.
- 2016 yılında taraflar arasındaki buzlar erimeye başladı. Mustafa Koç’un ölümünden bir gün önce Mustafa Koç ve Ali Koç, Saray’a gitti ve Erdoğan’la görüştü. Bu görüşmenin ardından ilişkiler normalleşmeye başladı.
- Mustafa Koç’un cenazesi de tarafların eskisinden daha iyi ilişkiler kurduğunu açık bir biçimde gösterdi. Cenazeye Erdoğana beraber dönemin Başbakanı Ahmet Davutoğlu, Numan Kurtulmuş, Berat Albayrak, Mevlüt Çavuşoğlu ve Binali Yıldırım katıldı.
- Buzların erimesiyle birlikte AKP’nin Koç Holding’e desteği katlanarak arttı. Rahmi Koç, Ömer Koç ve Ali Koç sık sık AKP’li Cumhurbaşkanı Erdoğan’la görüşmeler gerçekleştirdi. Bunun yanında Ali Koç, Fenerbahçe Başkanı olduğu dönemde MHP ile ilişkilerini de ilerletti, sürekli Devlet Bahçeli ile poz verdi. Geçtiğimiz yıl yapılan Fenerbahçe başkanlık seçimi öncesinde MHP ve Ülkü Ocakları, açıkça Ali Koç’u desteklediğini ilan etti. Ali Koç bu durumu “Benim MHP ile yakınlığım bilinen bir şey. Gönül bağım var. Destekleri için kendilerine teşekkür ediyorum” ifadeleriyle açıkladı. Ali Koç’un alkollü bir şekilde Fenerbahçe Gönüllüleri Derneği’ni basması da yargıya taşınmadı, bu olay örtbas edildi.
- Koç Holding’in AKP ile samimi ilişkileri çarpıcı bir görüntüyle bir kez daha teyit edildi. Geçtiğimiz yıl AKP’li Mustafa Varank’ın kendi eliyle Ali Koç’a baklava yedirdiği görüntüler gündem oldu.
- 2009-2012 yılları arasında, yani Suriye iç savaşının başladığı sırada Türkiye’nin Şam Büyükelçiliğini yapan Ömer Önhon’un 2024’te Koç Holding yönetim kuruluna üye olması, Koç’un AKP’nin Yeni-Osmanlıcı vizyonunu desteklediği yönünde yorumlandı.
- Koç ile AKP arasındaki ilişkiler, İBB soruşturması dolayısıyla bir kez daha gündeme geldi. Koç Holding’e bağlı Divan Otel’in müdürü Murat Tomruk’un İBB soruşturması kapsamında ifadeye çağrılması “taraflar arasındaki ilişkiler yeniden bozuluyor mu” sorusunu gündeme getirdi. Ancak geçtiğimiz günlerde yapılan Koç Holding’in kuruluşunun 100. yıldönümü resepsiyonuna Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’la beraber AKP’den üst düzey isimlerin katılması bu soru işaretini kafalardan giderdi.
- 100. yıl etkinliklerinden sonra Rahmi Koç’un İzmir’in Balçova ilçesindeki Amerikan Hastanesi’nin açılışında anlattığı Kürtleri hedef alan ırkçı fıkra ve açılışta yer alan AKP’li Binali Yıldırım’ın bu fıkraya gülmesi yeni bir kriz yarattı. Rahmi Koç pek çok kesimden tepki gördü ve Rahmi Koç’a bu fıkrayla ilgili olarak soruşturma açıldı, ancak MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli Rahmi Koç’a sahip çıktı. Bahçeli, Rahmi Koç hakkında soruşturma başlatılmasının “yanlış” olduğunu belirtti. Bu durum Koç Holding – MHP ilişkilerinin boyutunu bir kez daha gözler önüne serdi.
- AKP iktidarı döneminde Koç Holding, çok az vergi ödedi, kamu kaynaklarından sağlanan pek çok teşvikten sınırsız denebilecek ölçüde yararlandı. AKP döneminde devasa bir şekilde büyüyen Koç Holding, 2003-2013 arasındaki dönemde net 13,4 milyar TL kar etti. 2013’ten günümüze de Koç Holding karını katladı, pandemi süreci bu sıçrayışta önemli bir eşik oldu. Sadece TÜPRAŞ 2026 yılının ilk çeyreğinde TL 3,7 milyar kar elde etti.
