Teknoloji devlerinin ‘yapay zeka’ anlatısı, şimdiden klasik bir birikim krizine doğru koşar adım gidiyor.
Reel ekonomide kârlı çıkış kapısı arayan sermayenin kendine yeni bir genişleme alanı olarak seçtiği yapay zeka ekosistemi, hem üretim maliyetleri hem de finansal beklentiler açısından bir bariyere dayandı. Şirketlerden gelen son veriler de durumun tıkanma aşamasına geldiğini gösteriyor.
Kârlılık baskı altında
Kredi derecelendirme kuruluşu Moody’s’e göre, büyük teknoloji şirketlerinin veri tarafındaki yıllık yatırım artış hızı 2026'daki yüzde 100 seviyesinden 2027'de yüzde 25'e düşecek. Bir başka kredi derecelendirme kuruluşu Morningstar DBRS de Kasım 2026 raporunda, Meta, Amazon gibi şirketlerin yatırımlarının kısa vadeli kazançları solladığına dikkat çekiyor.
Tüm bu sorunlar, doğası gereği merkezi planlamadan yoksun ve anarşik bir yapıda olan kapitalizmin yapısal sorunlarına işaret ediyor. Çipler, entegre tesisler ve veri merkezleri ile trilyonlarca doları bulan sabit sermaye yatırımları, yeterli değer üretmekten ve gelecek için insanlığa olumlu bir projeksiyon çizmekten uzak. Hem kârlılık sorununun emek üzerinde yarattığı baskı hem de kâr hırsı yüzünden enerji kaynaklarının kontrolsüzce tüketilmesi, yapay zeka kazancı peşinde koşan şirketlerin verdiği zararlardan bazıları.
Yapay zeka geldi, iş modeli değişti
Microsoft, Alphabet, Meta ve Amazon gibi devlerin son 10 yıldaki iş modeli "düşük sabit sermaye, yüksek yazılım marjı" üzerine kuruluydu. Yani teknoloji şirketleri, ağır sanayi devlerine göre daha az bir yatırımla çok daha büyük kâr marjları elde ediyorlardı.
Yapay zeka ile birlikte veri merkezleri, çipler, enerji tesislerine dönük ihtiyaçlar da arttı. Bu nedenle teknoloji şirketleri de tıpkı sanayi şirketleri gibi büyük fiziksel altyapıya para yatırmaya başladı. Bu nedenle sermaye üzerindeki kârlılık baskısı son iki yılda daha da arttı. Burada NVIDIA gibi tekelci konumda olan ve halihazırda kritik altyapı sorunu bulunmayan çip ve ekran kartı üreticilerinin süper kârlar yazmaya devam ettiğini not etmek gerek.
Maliyet baskısının dışında şirketlerin karşı karşıya olduğu ciddi bir sorun daha var. Henüz gerçekleşmemiş kârları bugünden fiyatlayan ve birbirine borç vererek talep şişiren devasa bir finansal balon… Bu balonun havası söndüğünde ise kârlılık baskısı daha çok göz önüne çıkıyor. 5 Kasım'da ABD borsalarından bir günde 2,5 trilyon doların silinmesi de bu balon uyarısını doğruluyor.
Yani finansal balon, yatırımcıların artık "ne kadar çok harcadın?" sorusundan çok "bu harcama ne zaman nakde dönecek?" sorusunu sormaya başladığı an sönmeye başlıyor. Şirketlerden gelen en ufak bir yavaşlama sinyali borsalarda trilyon dolarlık dalgalanmalar yaratıyor.
Yapay zeka insanlığın fırsatı olabilirdi…
Diğer yandan yapay zeka ve otomasyon artışı sayesinde ileride daha fazla işçinin işten çıkarılması veya çip maliyetlerinin ucuzlaması gerçekleşirse, kâr oranları tekrar artış eğilimine girebilir. Ancak şu an için yapılan işten çıkarmalara baktığımızda, bir önceki yazımızda da belirttiğimiz gibi yapay zekanın işçilerin yerini alma gibi bir eğilimi söz konusu değil.
Merkezi planlamanın ve emek verimliliği perspektifinde yapay zeka gibi muazzam bir üretici güç, insanlığın çalışma saatlerini kısaltmak ve angaryayı bitirmek için kullanılabilirdi. Bunun yerine tekellerin elinde işçiyi disipline etme, ücretleri baskılama ve rant devşirme aracına dönüştürüldü. Şimdi ise kâr getirmediği an yatırımlar kısılıyor, teknolojinin geleceği bir avuç hissedarın temettü beklentisine rehin ediliyor.
