Sırbistan'da yaklaşık iki yıldır devam eden hükümet karşıtı protestoların ardından 25 Ekim'de yapılan erken parlamento seçimlerinde iktidar çoğunluğu kaybetti. Oyların yaklaşık yüzde 99'unun sayıldığı sırada açıklanan sonuçlara göre öğrencilerin desteklediği Öğrenci Listesi yüzde 52,7 oy alırken, Aleksandar Vuçiç'in liderliğindeki Sırp İlerleme Partisi (SNS) öncülüğündeki ittifak yüzde 39,2'de kaldı. Ancak seçimlerden birinci çıkan listede farklı siyasi görüşlerden isimlerin bulunması, yeni dönemde özellikle AB, NATO, ve Rusya konusunda nasıl bir politika izleneceği sorusunu gündemde tutuyor.
Kesin sonuçlar henüz açıklanmazken, ilk hesaplamalara göre Öğrenci Listesi 250 sandalyeli parlamentoda 139, Vuçiç'in ittifakı ise 97 milletvekili çıkarıyor. Seçim gecesi partisinin genel merkezinde konuşan Vuçiç yenildiklerini kabul etti. Seçime katılım yaklaşık yüzde 70'e ulaştı. Yugoslavya'nın dağılmasından bu yana en yoğun katılımın yaşandığı seçimlerde 2012'den beri iktidarda bulunan SNS, parlamento çoğunluğunu kaybetti.
Protestolardan seçimlere
Sırbistan'daki hükümet karşıtı protestolar Kasım 2024'te başlamıştı. Novi Sad tren istasyonunun beton sundurmanın çökmesi sonucu 16 kişinin hayatını kaybettiği istasyon kısa süre önce yenilenmiş ve inşaatta yolsuzluk yapıldığı iddiaları gündeme gelmişti.
Öğrenciler üniversitelerde dersleri boykot ederek yenileme çalışmalarına ilişkin belgelerin şeffaf bir şekilde halka açıklanmasını ve sorumluların yargılanmasını istedi. Protestolara öğretmenler, işçiler ve çiftçilerin de katılmasıyla Belgrad'da yüz binlerce kişinin katıldığı gösteriler düzenlendi.
Hükümet, protestoların arkasında yabancı güçlerin bulunduğunu iddia ederken Vuçiç, protestoların devam ettiği eylül ayında erken seçim kararı aldı. Öğrencilerin desteklediği adaylar da ortak bir listeyle seçime girdi. Seçim sonuçlarının açıklanmasıyla Belgrad ve Novi Sad'da binlerce kişi sokaklara çıktı. Vuçiç ise yenilgiyi kabul ettiği konuşmasında bazı Avrupa ülkelerini ve ABD'deki Trump karşıtı çevreleri seçimlere müdahale etmekle suçladı.
Öğrenci Listesi ne söylüyor?
Öğrenci Listesi'nde 250 bağımsız aday bulunuyor. Üniversitelerdeki öğrenci kurullarının belirlediği adaylar arasında akademisyenler, doktorlar, sanatçılar ve farklı mesleklerden isimler var. Sol ve liberal partilerle milliyetçi gruplar da listeye destek verdi.
Hareketin eylül ayında açıkladığı 11 maddelik program, ağırlıklı olarak yolsuzluklarla mücadele ve kamu kurumlarının işleyişi üzerine kurulu. Programda yasa dışı yollarla edinilen mal varlıklarına el konulması, ücretsiz ders kitapları ve ilaç fiyatlarının düşürülmesi gibi vaatler de yer alıyor. Ancak söz konusu ekonomik politikaların nasıl uygulanacağı meselesi belirsizliğini koruyor.
Dış politikada da ortak bir çizgi yok. Listedeki adayların bir kısmı AB üyeliğini savunurken Rusya'yla ilişkilerin korunmasını isteyenler de bulunuyor. Bunun yanında Öğrenci Listesi, iktidara geldiğinde Rusya'ya yaptırım uygulamayacağını açıkladı. Kosova'nın bağımsızlığını tanımama konusunda da Vuçiç yönetimiyle aynı görüşte. NATO üyeliği konusunda ise ortak bir tutum açıklanmadı.
Vuçiç yönetimi de AB üyeliğini hedeflerken Rusya ve Çin'le ilişkilerini sürdürüyordu. Sırbistan, Ukrayna savaşının ardından Rusya'ya uygulanan yaptırımlara katılmadı. NATO'ya üye olmama politikası da değişmedi.
Rusya, ABD ve AB'nin seçimlerdeki tutumu
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, seçimlerden önce Vuçiç'e desteğini açıkladı. Ekim başında yaptığı konuşmada Vuçiç'i Sırbistan'ın gelecekteki başbakanı olarak görmeyi umduğunu söyledi. Moskova, öğrenci protestolarını Batı destekli bir iktidar değişikliği girişimi olarak nitelendiriyordu.
Vuçiç'in ABD Başkanı Donald Trump'la da yakın ilişkileri vardı. Trump, mayıs ve temmuz aylarında Vuçiç'in kendisini övdüğü röportajları Truth Social hesabından paylaştı. Ekim'de gazetecilerin sorularını yanıtlarken Sırbistan'la ilişkilerinin çok iyi olduğunu da söyledi.
İki yönetim arasındaki ilişkiler, Trump'ın damadı Jared Kushner'in Belgrad'da yapmak istediği yaklaşık 500 milyon dolarlık otel projesiyle de gündeme gelmişti. Projenin yapılacağı tarihi askeri yapının koruma statüsünün kaldırılmasında usulsüzlük yapıldığı iddiaları üzerine soruşturma açıldı. The Guardian'ın 15 Ekim'de yayımladığı habere göre Vuçiç, koruma statüsünün kaldırılması için yetkililere bizzat baskı yaptı. Kushner'in şirketi, soruşturmanın ardından Aralık 2025'te projeden çeverdi.
AB ülkeleri de seçimlere kadar Vuçiç yönetimiyle ilişkilerini sürdürdü. Avrupa'daki bazı sosyal demokrat partiler ise Öğrenci Listesi'nden ayrı olarak seçime giren AB yanlısı Avrupa Sırbistan ittifakına destek verdi. Seçimlerin ardından Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ve Avrupa Konseyi Başkanı António Costa, Öğrenci Listesi'ni tebrik etti. İki isim, yeni hükümetle çalışmaya hazır olduklarını belirterek Sırbistan'ın AB üyelik sürecinin ilerletilmesini istediklerini açıkladı. Sırbistan'da yeni dönemin nasıl şekilleneceği, hangi politikaların uygulanacağı ise önümüzdeki günlerde belli olacak.