Üç harfli marketlerde sömürü günden güne büyüyor

A101, BİM ve Şok gibi zincir marketler, işçi düşmanı politikalarını her geçen gün daha da sertleştiriyor. Yurttaşların iş bulmakta zorlandığı bu sistemde marketler, çalışanlarını güvencesiz koşullarda uzun saatlerce çalıştırıyor.

17:16 5 dk okuma
191786 yorgunluktan bayilan calisanlarin ardindan market zincirlerinden tepki ceken karar 68946afd8ae8d

A101, BİM ve Şok gibi zincir marketler, işçi düşmanı politikalarını her geçen gün daha da sertleştiriyor. Yurttaşların iş bulmakta zorlandığı bu sistemde marketler, çalışanlarını güvencesiz koşullarda uzun saatlerce çalıştırıyor.

Son günlerde özellikle A101, BİM ve Şok gibi zincir marketlerde çalışan kasiyerlerin ve reyon görevlilerin yorgunluktan ayakta durmakta zorlandığı, ağır işgücü altına tek başlarına girmek zorunda kaldıkları görüntüler gündem oldu. Türkiye genelinde bu “üç harfli” zincir marketlerde çalışan on binlerce işçi, uzun süredir ağır çalışma koşulları, düşük ücretler ve hak gaspları ile karşı karşıya.

Özellikle A101’in aldığı yeni karar ile şartlar daha da ağırlaştı. Şirket, mağaza kapanış saatini 21.00’den 22.00’ye uzattı. Sabah erken saatlerde başlayan mesai, artık geceye kadar sürüyor. Çalışanlar, zaten ağır olan yükün bu kararla katlandığını söylüyor.[1] Reyon dizmekten kasa başına, temizlikten depoya kadar her işe koşturulan personel, görev tanımının dışında birçok işi yapmak zorunda kalıyor. Aşırı yorgunluk nedeniyle baygınlık geçiren işçiler, dinlenme haklarından da mahrum bırakılıyor.

Sömürü artarken patronlar zenginleşiyor

Mağaza Market-Sen’in verilerine göre zincir marketlerde günde 10 saati aşan mesailer yaygın. Fakat kayıtlarda çalışma süresi “8 saat” olarak gösterilip mesai ücretleri verilmiyor. Özellikle Şok mağazalarında personel yetersizliği nedeniyle çalışanlar günde 12 saate varan sürelerde çalışmak zorunda kalıyor. Online siparişleri ise yaya ya da bisikletle teslim etmek de görevleri arasında yer alıyor. BİM’de ise mağaza açılış veya indirim dönemlerinde mesailer 15 saate kadar çıkabiliyor.[2] Bu marketlerde haftada en az 71 saat çalışma yaygın; bu tempo, hem işçi sağlığını hem de iş güvenliğini ciddi biçimde tehdit ediyor.[3]

Zincir marketlerin kârları ise hızla artıyor. 2024’te borsaya yansıyan verilere göre BİM, 520 milyarlık hasılat ve 18 milyar TL’lik net kâr elde etti. Şok aynı dönemde 202 milyar TL net satış ile, 1,8 milyar TL net kâr duyurdu.[4] Büyük zincirler, mağaza sayılarını ve toplam satış hacmini artırarak kârlılıklarını koruyor.

Bir yanda açlık sınırına yakın maaşlarla çalışan işçiler ağır çalışma şartları altında ezilirken zincir market patronları milyarlarca lira kâr açıklıyor. Bu çelişki, mağaza market sektöründeki artan sömürüyü net bir şekilde gösteriyor. Ağır çalışma koşulları, düşük ücret ve artan iş yükü, zincir marketleri “modern kölelik” düzeninin en görünür örneklerinden biri haline getiriyor.

İşçi düşmanlığı

Hizmet sektörü işçileri uzun süredir zincir marketlerdeki koşullarla ve dayatmalarla karşı karşıya kalıyorlar. 2021 yılında, A101 işçileri, 12 saatlik mesai dayatmasına karşı eylem yaptılar. 8 saatlik çalışma, fazla mesai ücretlerinin ödenmesi ve yeterli mola hakkının tanınması taleplerini dile getirdiler.[5]

Ancak sorunlar, uzun mesai ve ağır iş yüküyle sınırlı değil. Yine 2021 yılında, Ankara’da, üniversite öğrencisi A101 çalışanı Egemen Köse, izin isteyerek içtiği suyun ücretini ödemediği için istifaya zorlanmıştı. Kod-49 ile işten atılmakla tehdit edilip mağaza açıklarından sorumlu tutulmuştu.[6]

Malatya’da yine A101’de çalışan Ömer Alpay, envanter sayımında ortaya çıkan tutarsızlıklar nedeniyle depoya çağrılmış, burada fiziksel şiddete uğramış ve zorla belgeler imzalatılmıştı. Ardından Kod-46 kapsamında tazminatsız olarak işten çıkarılmıştı.[7]

Başka bir örnekte de İstanbul Esenyurt’taki yaklaşık 30 A101 mağazasında kasa açıkları, sistem hatalarına rağmen çalışanlara ödetilmeye çalışılmıştı. İşçiler, bu açıkların çoğunlukla teknik sorunlardan kaynaklandığını, buna rağmen hırsızlıkla suçlanarak maaşlarından kesinti tehdidiyle karşı karşıya bırakıldıklarını bildirmişti.[8]

Birçok A101 şubesinde mağazada yapılan envanter sayımlarının ardından çıkan açıkların parası usulsüzce işçilerden alındığı biliniyor.

Benzer tavırlar Şok’ta da yaşanıyor. 23 Aralık 2022’de Kocaeli Kartepe’de bir Şok şubesinde çalışan genç bir kadın kasiyer, marketin deposunda hayatına son verdi. Olayın üzerinden saatler geçmeden hiçbir açıklama dahi yapılmaksızın şube yeniden açılarak faaliyetlerine devam etti. Bu duyarsız tavır, kamuoyunda büyük tepki topladı.[9]

BİM’e dair birebir olay kayıtları sınırlı olsa da sendikalar ve meslek örgütleri, sektörde benzer uygulamaların yaygın olduğunu raporluyor. Düşük ücret, fazla mesai dayatması, personel yetersizliği, keyfi cezalar ve psikolojik baskı, tüm zincir marketlerde ortak bir tablo oluşturuyor. Ayrıca BİM marketlerinde sendikalı olmanın yasak olduğu ve işçilerin, mağazaya gelen sendika temsilcileriyle görüşmeme konusunda tembih edildikleri biliniyor.[10]

AKP ile ilişkiler

Türkiye’nin perakende sektöründe baskın olan bu zincir marketler yalnızca iş gücüne dayalı sömürü düzeniyle değil, aynı zamanda siyasi bağlantılarıyla da dikkat çekiyor. AKP iktidarı ve bu zincirler arasında karşılıklı çıkar ilişkilerinin örüldüğü bir ilişki ağı zaman zaman iktidarın muhafazakar sermayedarlarla çatışmasına neden oluyor.

Marketlerin yüksek karlar elde edip devasa büyümesinin arkasında, AKP iktidarıyla yakın ilişkilerde olan sermaye gruplarının yer aldığı söz konusu. Zincir marketlerin seçim dönemlerinde “sosyal yardım” gibi uygulamalarla halkla doğrudan temas kurarak oy kazanma stratejilerine hizmet ettiği iddia ediliyor. Özellikle 23 Haziran 2019 İstanbul seçimlerinde AKP’nin A101 aracılığıyla seçmene ulaşımda aktif rol oynadığı basında yer aldı.[11]

BİM’in kuruluş ortakları arasında yer alan Cüneyt ve Aziz Zapsu ile Topbaş ailesi, AKP içinde kritik siyasi figürler olarak öne çıktı. Cüneyt Zapsu Erdoğan’ın danışmanları arasında yer alırken, Topbaşlar uzun yıllar Erdoğan’a yakın iş adamları olarak biliniyordu. Aynı zamanda da Topbaşlar Nakşibendiliğin Erenköy cemaatinin önde gelenlerindendi.[12] ŞOK Marketler ise Ülker Grubu’na ait olup, bu grup da AKP’ye yakın büyük sermaye çevrelerinden kabul ediliyor. A101 de, Aziz Zapsu ve Mehmet Fatih Saraç tarafından 2008’de kuruldu. Hisseler zamanla Aydın ailesine geçerken, bu aile de AKP çevreleriyle ciddi bağlantılar taşıyor.[13]

2022 sonunda hızla yükselen enflasyonun faturasının “üç harfliler”e kesilmesi, iktidarın yeni bir strateji hamlesi olarak dikkat çekti. Erdoğan ve Bahçeli, zincir marketleri doğrudan stokçuluk ve fahiş fiyat uygulamalarıyla suçladı. Rekabet Kurulu, zincir marketlere önemli para cezaları uyguladı.[14] [15] Bu süreçte BİM CEO’su ve Gıda Perakendecileri Derneği Başkanı Galip Aykaç, sert açıklamaları nedeniyle hedef alındı, baskılar sonrası istifa etti.[16]

Bugün gelinen noktada zincir marketlerde insanca çalışma koşulları sağlanmadığı sürece bayılma görüntülerinin sosyal medyada yer almaya devam edeceğini, çalışma şartlarının gitgide ağırlaşacağını söylemek yanlış olmaz. Reklamlarla “ucuzluk” imajı yaratılan bu marketler, gerçekte ucuz iş gücünün adresi olarak işliyor ve işçilerin emeği sadece ciro rakamları üzerinden değerlendiriliyor. Emekçilerin çalışma koşulları göz ardı edilirken, sermaye kârlarını arttırmaya devam ediyor.

Notlar:

Kısa Kısa

Önceki gün

  1. Nvidia'nın eski CEO'su Jensen Huang, göreve dönmeyi de­ğer­len­di­ri­yor

    Financial Times'ın haberine göre, 12 Kasım'da Nvidia CEO'luğundan istifa eden Jensen Huang, görevine geri dönme olasılığını yakın çevresiyle görüşüyor. Huang, Çin adına casusluk yaptığından şüphelenilen bir kadınla ilişkisi olduğunun ortaya çıkmasının ardından istifa etmişti. Ancak casusluk iddiası bağımsız olarak doğrulanmış değil.

  2. Ali Babacan, KKTC Cumhurbaşkanı Erhürman ile görüştü

    DEVA Partisi Genel Başkanı Ali Babacan, Lefkoşa'da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile bir araya geldi. Babacan, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, görüşmede Birleşmiş Milletler öncülüğünde yürütülen müzakere sürecini ve ekonomideki gelişmeleri ele aldıklarını belirtti. Görüşmenin verimli geçtiğini ifade eden Babacan, Erhürman'a misafirperverliği için teşekkür etti.

  3. SPK'den tasfiye edilen fonların hisse satışlarına ilişkin açıklama

    SPK, kapatılma sürecindeki yatırım fonlarının ellerinde bulunan şirket hisselerinin nasıl satılacağına ilişkin açıklama yaptı. SPK, bu hisselerin topluca borsada satışa çıkarılmasının fiyatlarda düşüşe yol açabileceğini belirtti. Bu nedenle hisselerin, borsada satışa sunulmadan, ilgili şirketlere son kapanış fiyatı üzerinden satılmasına imkan tanındığını duyurdu.

  4. İran: Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankeri mayına çarptı, biri battı

    İran Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nın güneyinde iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu. Açıklamada, tankerlerin izin verilmeyen bir güzergahı kullanmaya çalıştığı öne sürüldü. İki milyon varilden fazla ham petrol taşıyan süper tankerlerden birinin Basra Körfezi'nin güneyinde yanarak battığı belirtildi. Gemilerin kimlikleri ve mürettebatın durumuna ilişkin ayrıntı paylaşılmadı.

  5. Seçimi kaybedip ABD’ye kaçan Bolsonaro, kalıcı oturum izni isteyecek

    Devlet başkanlığı seçimini kaybettikten sonra ülkesini terk eden Brezilyalı siyasetçi Flavio Bolsonaro, ABD’de ailesiyle birlikte kalıcı oturum izni almak istediğini açıkladı. Eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu, siyasi çalışmalarını ABD’den yöneteceğini söyledi.

  6. Bakan Şimşek’ten fon vurgunu açıklaması: Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz

    Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, fon vurgunu sonrası TMSF’de oluşturulan iade ve geri kazanım hesabında bugüne kadar 35,6 milyar liralık birikim olduğunu, büyük kısmının fonlara aktarıldığını söyledi. Şimşek, “2,6 milyar liralık bir kısmı nakit olarak duruyor. Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz” dedi.

  7. Orban’ın eski bakanına operasyon: 20 milyon dolar nakit ele geçirildi

    Macaristan’da Viktor Orban döneminin bakanlarından Miklos Sesztak’a yönelik yolsuzluk soruşturmasında ormanlık alanlara gömülmüş, depo ve konutlara saklanmış 20 milyon dolarlık nakit ele geçirildi. Paranın beş makineyle sayılması sekiz saat sürdü. Sesztak, 37 milyon dolardan fazla rüşvet ve yasa dışı komisyon almakla suçlanıyor.

  8. Kocaeli’deki saldırının ardından CHP Sözcüsü Sönmez gazetecileri hedef aldı

    Mahkemenin mutlak butlan kararıyla CHP’nin başına getirilen Kemal Kılıçdaroğlu’nun Kocaeli etkinliğinde gazetecilere saldırılmasının ardından partiden açıklama geldi. Sözcü Atakan Sönmez, gazetecilerin hakaret ve fiziki müdahaleye uğradığı olayları “provokasyon girişimi” olarak niteledi. Sönmez, saldırıya uğrayan gazetecilerden birini hedef alarak olayların “gazetecilik ile aktivizm arasında kararsız kalmış bir medya çalışanından” kaynaklandığını savundu.

  9. AKP ilçe başkanıyla görüşmeyen sağlık müdürüne istifa baskısı iddiası

    Makamında AKP ilçe başkanıyla görüşmeyi reddeden bir ilçe sağlık müdürünün istifaya zorlandığı iddia edildi. Rize’nin Pazar ilçesinde müdürlük yapan Dr. İ.Ö., AKP İlçe Başkanı Furkan Namlı’nın randevu talebine kamu görevlisi olduğu gerekçesiyle olumsuz yanıt verdi. İstifa etmeye zorlanan ama yanaşmayan müdür, bir süre sonra görevden alındı.

✓