Köşe Yazısı

Parlamentonun Ölümü | Okan İrtem

08:28 4 dk okuma

Parlamenter rejimin sonunda mıyız? Bu soruyu sadece AKP ve Erdoğan rejiminin diktatoryal özellikleri nedeniyle sorma gereği duymadık. Muhalefet cephesinden gelen, olası yeni düzenin hukuki niteliklerine ilişkin öneriler nedeniyle de söz konusu soruyu formüle etme gereği duyuyoruz. AKP’ye karşı “6’lı masanın” güçlendirilmiş parlamenter sistem önerisi ve bu amaçla bir düzine Cumhurbaşkanı yardımcısı belirlenmesi sonrasında artık olası yeni sistemin temel nitelikleri belli oldu: 6’lı muhalefet, Cumhurbaşkanını denetleme yolunun asıl olarak cumhurbaşkanı yardımcılığından geçtiğini, Meclis yoluyla denetimin ise giderek önemsizleştiğini kabul etmiş görünüyor.

Yeni Bir Erkler Ayrılığı

6’lı masa içinde tartışmalara yol açan Akşener vakası sonrasında, aşırı yetkili Cumhurbaşkanının siyasi denetiminin, cumhurbaşkanı yardımcıları olarak atanan ittifak partilerinin siyasi başkanları aracılığıyla yapılması kararı, olası yeni sistemin niteliklerine ilişkin yeterli bir fikir veriyor. Hali hazırda da bu denetim başlamış bulunuyor: Kılıçdaroğlu’nun yanından ayrılmayan Ekrem İmamoğlu ve Mansur Yavaş bu açıdan denetim organları olarak da işlev görüyorlar. 6’lı masa cumhurbaşkanı yardımcılıklarının geçici olduğu dile getirse de, 6’lı masanın bu ilk adımını, sonradan atacağı adımların bir göstergesi saymakta sakınca yok.

Cumhurbaşkanının kararlarında cumhurbaşkanı yardımcılarının onayı ve parti başkanları uzlaşısının aranacağına dair açıklamalar da, ufukta bekleyenin güçlü bir parlamentodan çok, güçlü cumhurbaşkanı yardımcıları dönemi olduğuna işaret ediyor.

Tabii bunu, yeni bir tür erkler ayrılığı olarak da düşünmek de mümkün. Cumhurbaşkanı karşısında yardımcılarının ayrı bir organmışcasına öne çıkmaları muhtemel. Bir yandan giderek iki partili Amerikan sistemine dönüştürülmek istenen siyasal düzen açısından aslında bu bir tür gereklilik. Verili düzende AKP karşısındaki ikinci partinin ancak koalisyon yoluyla oluşturulabilmesi, Cumhurbaşkanı yardımcılarını doğalında Cumhurbaşkanı karşısında yeni bir erk haline dönüştürüyor. Bu aynı zamanda, AKP sonrasında memur ve bürokrat tasfiyelerine kapının açılmaması için de bir zorunluluk. Yeni MHP (İYİP), Saadet ve Deva benzeri Türk-islamcı partilerin devlet bürokrasisindeki Türk-islamcı kadrolar açısından koruyucu ve kollayıcı olacakları şimdiden tahmin edilebilir.

Siyasi Parti Düzeninin Sonu

Tüm bu mekanizma partilerin birbirlerine giderek daha çok benzeyecekleri bir sürecin kapısını da ister istemez açıyor. Devlet düzeyindeki kararların parti başkanları arasındaki uzlaşma müzakereleri ile alınacakları bir sürecin parlamentoyu devreden çıkarması ve partiler arasındaki siyasi program ayrılıklarını kapalı kapılar ardındaki pazarlıklarla silikleştirmesi beklenmedik bir gelişme değil. Aslına bakılırsa bu süreç çoktan başlamış bulunuyor. Lideri geçmişte mafyatik ilişkilere bulaşmış İYİP, mafyöz milliyetçilerden merkez sağa ve islamcılara dek bir siyasi bloğu bünyesine alırken; CHP’nin de Turgut Özal’ın ANAP’ı gibi dört eğilimi bünyesinde toplaması boşuna değil. Özal, 12 Eylül’den “çıkış” dönemi esnasında partileri yasaklı bulunan sağı (Adalet Partisi), sosyal demokratları (CHP), milliyetçileri (MHP) ve islamcıları (MSP) bünyesinde topladığı iddiasındaydı. AKP döneminden “çıkış” esnasında da 6’lı masa ve CHP bu açıdan benzer bir iddiaya sahip. İki partili Cumhurbaşkanlığı sistemi soldan sağa dek tüm siyasi partileri bu sürece zorluyor; partilerin programatik sivri köşelerinin törpülenmesi ve ekonomik-siyasi çerçevede giderek birbirlerine benzemeleri bu nedenle. Siyasi partiler ve siyasi programlar sisteminin yerini liderler ve onların pazarlıkları sisteminin almasının doğal sonucu bu tek partileşme ve liderlerin ortak yönetim hali.

Öyleyse geniş oylumlu bir tek parti döneminin eşiğinde olduğumuzu ileri sürebiliriz. Basit bir nedenle bu böyle: Eğer siyasi parti ve siyasi programlar arasındaki farklar siliniyorsa, parlamentoda farklı siyasi eğilimlerin temsil edildiklerini ve onların temsilcilerinin tartıştıklarını söylemek güçleşmektedir. Tabii parlamentonun kamusal siyasetin gerçekleştiği yer olmaktan çıkması elbette tek başına Türkiye’ye özgü değil; tekelciliğin hızlandırdığı bir gelişme. Hiç kuşku yok ki, Türkiye de bu sürecin dışında değil. Geçmişteki donanımlı parlamenter ve güçlü parlamento türünün artık tarihe karışması bu yüzden. Ünlülerin, güreşçilerin ya da futbolcuların parlamentoları işgali, tüm dünyada parlamentoların iradesizleşmesi, siyasi kararların artık burada alınmıyor olmasının doğal bir neticesi. Nitelikli parlamentere ihtiyaç kalmamış ya da nitelikli parlamenterler tedavülden kaldırılmış görünüyor. Nihayetinde ABD başkanının boşlukla el sıkıştığı bir dünyadayız. Bu açıdan “güçlendirilmiş parlamenter sistem” türünden makyaj sözlerin, parlamentolardaki gerilemeyi ve güçsüzleşmeyi gözlerden saklanması pek olası değil.

Gizli Görüşme Diplomasisi

Parlamentolar tarihleri boyunca açık siyasi tartışmanın cereyan ettiği yerler oldular. Siyaset ve siyasi tartışma, toplumdaki farklı eğilimlerin Meclis’te temsili ve temsilcilerin siyasi programlarını Meclis’te kamuya açık biçimde dile getirmeleri yoluyla işliyordu. Bir uzlaşı olacaksa da bu, kamusal siyasi tartışması sonrasında gerçekleşiyordu. Yeni düzende ise artık buna gerek duyulmamaktadır. Meral Akşener vakasında gözlemlendiği üzere, 6’lı masadaki tartışmaların ve pazarlıkların masadaki 6 kişinin dışına çıkmamasının, gazetecilerin duyumlarına hapsolmasının nedeni bu durumdur. Müzakere artık parlamentolarda değil, kapalı kapılar ardında gerçekleşmekte ve siyasi karar parlamento kürsüsünde değil, 2’li, 3’lü ya da 6’lı masalarda alınmaktadır. 2002’de Meclis dışı kalan Erdoğan’ın milletvekilliğine yükseltilmesi kararının Baykal ile Erdoğan’ın boğazdaki bir balıkçıda başbaşa yedikleri bir yemekte alınması boşuna değildir.

Türkiye düzeninin liderleri ve partileriyle parlamenter usulleri rafa kaldırdığı bir uğrakta, dikkat çekici bir biçimde, sol partilerse parlamento akıntısına kapılmış görünüyorlar. Önümüzdeki seçimlerde Meclis aritmetiği ve milletvekilliği hesapları yapılıyor; büyük bir ihtimalle arzu edilen vekilliklerin bir kısmı elde de edilecek. Tek bir sorun var, solun parlamentoya bu akını parlamenter düzenin öldüğü bir tarihte gerçekleşiyor. Öyleyse, Marx’ın 18. Brumaire’deki sözüne atıfla, şunu sormak durumundayız: Sonunda gelini eve götürecekler ama kötü yola düştükten sonra mı? Siyasi koşullardaki ve parlamenter yapıdaki değişimi dikkate almanın zamanı artık gelmiş bulunuyor.

Okan İrtem

Kısa Kısa

  1. Avrupa’da bir haftada 35 uçağa sahte bomba ihbarı

    Avrupa’da bu hafta ticari uçuşları hedef alan sahte bomba ihbarları nedeniyle en az 35 uçak arandı ya da rotası değiştirildi. Bugün Prag rotasındaki en az 8 uçuş etkilendi. Fransa ise uçaklara yönelik 4 yeni tehdit aldığını açıkladı. Macaristan da üç sivil uçuşu izlemek için savaş uçaklarını havalandırdı.

  2. CHP Milletvekili Gürsel Erol'dan Erdoğan'a fon vurgunu övgüsü

    CHP Elazığ Milletvekili Gürsel Erol, AKP'li Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın fon vurgununa ilişkin tutumunu övdü. Erol "Sayın Cumhurbaşkanı son derece duyarlı. Çok acele etmeden, hemen önlemler alınmadan sakinlikle bu sürecin yönetimiyle ilgili bir iradeyi görüyoruz" ifadesini kullandı.

  3. Sarıgül so­ruş­tur­ma­sın­da yeni gelişme: Şişli Meslek Yüksekokulu'na kayyum atandı

    İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen ve ‘yurt içinde ve yurt dışında kurulan şirketler aracılığıyla kaynağı belirsiz yüksek miktarda paranın aklandığı’ iddiaları ile yürütülen soruşturmada yeni bir gelişme yaşandı. Sarıgül tarafından kurulan Şişli Meslek Yüksekokulu'na kayyum atanırken aralarında yöneticilerin, akademisyenlerin ve okul personelinin bulunduğu 11 kişi gözaltına alındı.

  4. Mekke İttifakı Meclis'ten geçti

    "Mekke Ortak Savunma Anlaşması"nın onaylanmasının uygun bulunduğuna dair kanun teklifi TBMM'de kabul edildi. Teklife AKP, MHP ve CHP 279 kabul oyuyla destek verirken, red oyları ise 119'da kaldı. Ağustos ayında imzalanan anlaşma fiilen uygulanmaya başlamış olmasına karşın Meclis'te görüşülmesi Kasım ayını buldu. Bu kararla birlikte Suudi Arabistan'ın ya da Pakistan'ın herhangi bir saldırıya uğradığını iddia etmesi halinde Türkiye'nin de çatışma süreçlerine dahil edilmesi mümkün hale geldi.

  5. Fatma Betül Sayan Kaya tutuklandı

    Fon soruşturması kapsamında şüpheli sıfatıyla ifadesi alınan AKP'li eski bakan ve milletvekili Fatma Betül Sayan Kaya hakkında tutuklama kararı verildi. Eşi İlyas Kaya ve eski SPK Başkanı İbrahim Ömer Gönül ise adli kontrolle serbest bırakıldı.

Önceki gün

  1. Fatma Betül Sayan Kaya tutuklamaya sevk edildi

    Fatma Betül Sayan Kaya, eşi İlyas Kaya ve eski Sermaye Piyasası Kurulu Başkanı İbrahim Ömer Gönül fon soruşturmasında savcıya ifade verdi. Fatma Betül Sayan Kaya, tutuklamaya sevk edildi.

  2. Bakan Şimşek: Listelerin açıklanmasını tercih ederim

    Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, fon krizine dair açıklamalarda bulundu. İsim listesinin açıklanmamasına değinen Şimşek, "Listelerin açıklanıp açıklanmamasında benim dahlim yok, ben şahsen açıklanmasını tercih ederim" dedi.

  3. Emekliye 'seyyanen zam' açıklaması

    Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, emekliliklere ilişkin düzenlemenin tüm emeklilikleri kapsayacağını belirterek “Yapılacak artış yaş ve ödenen prime göre farklılaşacak” dedi.

  4. Fransa bankasına siber saldırı: Yaklaşık 100 milyon euro çalındı

    Fransız bankası Credit Mutuel Arkea, siber korsanların düzenlediği saldırı sonucu yaklaşık 100 milyon euro çalındığını ve paranın kurtarılması için çalışmaların sürdüğünü duyurdu. Müşteri varlıklarının etkilenmediği belirtilen olayla ilgili Paris Savcılığı tarafından soruşturma başlatıldı.

  5. Afyonkarahisar'da silahlı saldırı: 7 kişi hayatını kaybetti

    Afyonkarahisar'ın İhsaniye ilçesinde iki farklı noktada 7 kişi silahla öldürülmüş halde bulundu. 2 kişi ise ağır yaralı olarak hastaneye kaldırıldı. Öte yandan Afyonkarahisar merkezde bir adreste de bir kadının silahla vurulduğu ve ağır yaralı olduğu öğrenildi.

  6. Kredi kartı borçları 3,5 trilyon liraya dayandı

    BDDK’nin 30 Ekim haftasına ilişkin verilerine göre, bireysel kredi kartı borçları bir haftada 82,1 milyar lira artarak 3 trilyon 496 milyar liraya yükseldi. Bankacılık sektöründe takipteki alacaklar ise 983,1 milyar liraya ulaştı.

  7. Almanya’dan Türkiye’de vize süreci açıklaması

    Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul, Türkiye’den Almanya’ya seyahat edecek iş insanlarının vize işlemlerinin kolaylaştırılması için hazırlıkların sürdüğünü ve uygulamanın kısa sürede hayata geçirileceğini açıkladı. Wadephul, vize süreçlerini hızlandırmak amacıyla Türkiye’de yeni bir şube açılmasının da değerlendirildiğini belirtti.

  8. Merkez Bankası rezervleri düştü

    TCMB, haftalık para ve banka istatistiklerini açıkladı. Açıklanan verilere göre, 30 Ekim itibarıyla brüt döviz rezervleri 2 milyar 955 milyon dolar azalışla 56 milyar 90 milyon dolara geriledi. Altın rezervleri de 1 milyar 129 milyon dolar düşüşle 103 milyar 146 milyon dolardan 102 milyar 17 milyon dolara geriledi.

  9. Fransa'da liselilere polis müdahalesi

    Fransa'da sendikaların çağrısıyla yapılan genel grev kapsamında eğitim koşullarını protesto etmek için lise ve üniversitelerin önünde kuşatma eylemi düzenleyen öğrencilere polis müdahale etti. Sendikaların bugün için genel grev çağrısı yaptığı ülkede, hükümetin eğitim taahhütlerini yetersiz bulan öğrencilerin lise ve üniversitelerdeki kuşatma eylemleri birçok şehirde devam ediyor.

  10. İngiltere Merkez Bankası faiz artırdı

    İngiltere Merkez Bankası, politika faizini yüzde 4'e yükseltti. BoE Başkanı Andrew Bailey, faiz kararına ilişkin "Bugünkü faiz artışı, kaçınılmaz olarak uzun bir faiz artırımı sürecinin ilk adımı olarak görülmemeli. Ancak Ortadoğu'daki çatışma sona ermediği sürece, bunun son faiz artışı olması da pek olası görünmüyor" değerlendirmesinde bulundu.

  11. Muhittin Böcek ve oğlunun tutukluluğuna devam kararı

    Antalya Büyükşehir Belediyesi'ne yönelik 'rüşvet' ve 'yolsuzluk' iddiasıyla başlatılan soruşturması kapsamında tutuklanıp, belediye başkanlığı görevinden uzaklaştırılan Muhittin Böcek'in de aralarında olduğu 2'si tutuklu 50 sanığın yargılandığı davanın 6. duruşması görüldü. Mahkeme heyeti, Muhittin Böcek ve oğlu Gökhan Böcek'in tutukluluk halinin devamına hükmetti. Bir sonraki duruşmanın karar duruşması olması bekleniyor.

  12. İran Deniz Kuvvetleri: Hürmüz'de mayına çarpan 2 tanker alev aldı

    İran Deniz Kuvvetleri, Hürmüz Boğazı'nın doğusundaki güvensiz bölgede 2 petrol tankerinin deniz mayınlarına çarparak alev aldığını bildirdi. Açıklamada, tankerlerin denizcilik uyarılarını dikkate almadığı öne sürüldü; ülke ve can kaybı bilgisi verilmedi.

  13. Bahçelievler'de iş cinayeti: Göçüğün altında bir işçinin cansız bedenine ulaşıldı

    İstanbul Bahçelievler'de bir inşaatın temeli kazılırken göçük meydana gelmiş, 2 işçi toprak altında kalmıştı. İşçilerden birisi yaralı olarak kurtarılabilirken diğeri ise hayatını kaybetti.

  14. Havacılık devi KLM, 5 bin kişiyi işten çıkartıyor

    Hollandalı havayolu KLM, küresel istikrarsızlık, yüksek yakıt fiyatları ve havacılık sektörü üzerindeki artan baskılar nedeniyle 5 bin kişiyi işten çıkaracağını duyurdu. Bu durum, KLM bünyesindeki pozisyon sayısının yaklaşık yüzde 15 azaltılması anlamına geliyor. İşten çıkarmalarla ve küçülmeyle şirketin yıllık kazancının 1 milyar euro artmasının hedeflendiği ileri sürüldü.

  15. İmbat Madencilik işçileri TKİ önünde eylemde

    Manisa Soma’daki İmbat Madencilik’te çalışan madenciler, aylardır ödenmeyen maaşları ve TİS alacakları için TKİ binası önünde eylem başlattı.⁠ İşçiler baretlerini dizerek oturma eylemi yaptı. Bağımsız Maden İş Sendikası, ücretlerin düzenli ödenmesini, bayram ve prim alacaklarının verilmesini, çalışma koşullarının iyileştirilmesini ve İSİG denetiminin işçilere açılmasını istedi. Sendika, “TKİ ve İmbat, batık Torku’yu işaret ediyor. Bu oyuna gelmiyoruz” açıklamasında bulundu.

  16. Eskişehir'de Arçelik-Beko fabrikasında işçi kıyımı sürüyor

    Eskişehir'de yer alan ve Arçelik-Beko ürünlerinin üretildiği fabrikada yeni işten çıkarmaların olacağı iddia edildi. Fabrika'da Ekim ayında siparişlerdeki düşüşler gerekçe gösterilerek 600 çalışan işten çıkarılmıştı. Yeni ekleneceklerle birlikte çıkarılan işçilerinin sayısının 800'ü bulması bekleniyor.

  17. Bahçelievler'de inşaat göçtü, 2 kişi göçük altında kaldı

    İstanbul Bahçelievler'de bir inşaatın temeli kazılırken göçük meydana geldi. 2 kişi toprak altında kalırken göçük altında kalanların kimliklerine dair henüz bir açıklama yok. Arama kurtarma çalışmaları sürüyor.

  18. Erdoğan: 8 Kasım'da Azerbaycan'a gideceğim

    Cumhurbaşkanı Erdoğan, Güney Kore dönüşü uçakta açıklamalarda bulundu. Azerbaycan'la yaşanan gerilime değinmeyen Erdoğan bu ülkeyi ziyaret edeceğini belirterek, "8 Kasım’da Azerbaycan'ın Zafer Günü var. Ben de, fevkalade bir durum söz konusu olmazsa, 8 Kasım günü bir Azerbaycan ziyareti yapmayı düşünüyorum" dedi. Çözüm süreci ile ilgili de konuşan Erdoğan, "Silah bırakmanın tam anlamıyla gerçekleşmesi, tespit ve teyit süreçlerinin tamamlanması ile yeni aşamaya geçeceğiz" dedi.

  19. Numan Kurtulmuş'tan açıklama: "Bir önceki süreç terör ve savaş baronları bu sorunun devam etmesini istediği için sonuç vermedi"

    AKP'li TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş katıldığı bir programda "Sayın Cumhurbaşkanımızın 2013-2014'te çok ciddi çabalarına rağmen sürecin akamete uğradığını da gayet iyi biliyoruz" ifadelerini kullandı. Konuşmada gerekçe olarak "eski Türkiye'nin bazı derin unsurları" ile "terör ve savaş baronları" işaret edildi. Öte yandan Erdoğan, bir önceki çözüm sürecinin bitmesinin ardından "Çözüm sürecini buzdolabına koyduk" ve "O iş bitmiştir, o işi gömdük" ifadelerini kullanmıştı.

  20. Fatma Betül Sayan Kaya yeniden adliyede

    AKP'li eski bakan Fatma Betül Sayan Kaya ve eşi İlyas Kaya, fon soruşturması kapsamında ifade vermek üzere Çağlayan Adliyesi'ne geldi. Kaya çifti, adliyeye girişi sırasında gazeteciler tarafından kendilerine sorulan "163 milyon lirayı nereden temin ettiniz" sorusuna yanıt vermediler.

  21. Antalya'da 11-12 Kasım'da eğitim uzaktan

    Antalya'da COP31 İklim Zirvesi'nin gerçekleşeceği 11-12 Kasım'da yüz yüze eğitim gerçekleşmeyecek. Antalya Valiliği tarafından yayımlanan genelgeye göre bu tarihlerde Aksu, Döşemealtı, Konyaaltı, Kepez, Manavgat, Muratpaşa ve Serik ilçelerinde eğitim uzaktan gerçekleşecek.

  22. ABD'den yeni İran yaptırımları: Kapsamda Türkiye'den bir şirket de yer alıyor

    ABD Hazine Bakanlığı, İran'ın "gizli filosu"nu desteklediği iddiası ile Hindistan merkezli bir organizasyonu hedef aldığını açıkladı. Açıklamaya göre yaptırım listesine alınan şirketler arasında Türkiye'den Fugo Yer Hizmetleri A.Ş. de yer alıyor. Hazine Bakanı Scott Bessent ise konuya ilişkin şu ifadeleri kullandı: "Daha önce birçok kez söylediğimiz gibi, ya bizdensiniz ya da bize karşı."

  23. İsrail devlet te­le­viz­yo­nun­dan ABD casus uçağı iddiası

    İsrail devlet televizyon Kan'da yer alan habere göre ABD Ortadoğu'ya bir casus uçağı gönderdi. Gönderilen stratejik casus uçağının RC-135U Combat Sent tipi olduğu ve ABD ordusunun envanterinde yalnızca iki adet bulunduğu iddia edildi.

  24. Mekke Anlaşması teklifinin birinci maddesi Meclis'te kabul edildi

    Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında imzalanan ‘Mekke Anlaşması’nın onaylanmasına ilişkin kanun teklifinin birinci maddesi TBMM Genel Kurulu’ndan geçti.

✓