Köşe Yazısı

Parlamentonun Ölümü | Okan İrtem

08:28 4 dk okuma

Parlamenter rejimin sonunda mıyız? Bu soruyu sadece AKP ve Erdoğan rejiminin diktatoryal özellikleri nedeniyle sorma gereği duymadık. Muhalefet cephesinden gelen, olası yeni düzenin hukuki niteliklerine ilişkin öneriler nedeniyle de söz konusu soruyu formüle etme gereği duyuyoruz. AKP’ye karşı “6’lı masanın” güçlendirilmiş parlamenter sistem önerisi ve bu amaçla bir düzine Cumhurbaşkanı yardımcısı belirlenmesi sonrasında artık olası yeni sistemin temel nitelikleri belli oldu: 6’lı muhalefet, Cumhurbaşkanını denetleme yolunun asıl olarak cumhurbaşkanı yardımcılığından geçtiğini, Meclis yoluyla denetimin ise giderek önemsizleştiğini kabul etmiş görünüyor.

Yeni Bir Erkler Ayrılığı

6’lı masa içinde tartışmalara yol açan Akşener vakası sonrasında, aşırı yetkili Cumhurbaşkanının siyasi denetiminin, cumhurbaşkanı yardımcıları olarak atanan ittifak partilerinin siyasi başkanları aracılığıyla yapılması kararı, olası yeni sistemin niteliklerine ilişkin yeterli bir fikir veriyor. Hali hazırda da bu denetim başlamış bulunuyor: Kılıçdaroğlu’nun yanından ayrılmayan Ekrem İmamoğlu ve Mansur Yavaş bu açıdan denetim organları olarak da işlev görüyorlar. 6’lı masa cumhurbaşkanı yardımcılıklarının geçici olduğu dile getirse de, 6’lı masanın bu ilk adımını, sonradan atacağı adımların bir göstergesi saymakta sakınca yok.

Cumhurbaşkanının kararlarında cumhurbaşkanı yardımcılarının onayı ve parti başkanları uzlaşısının aranacağına dair açıklamalar da, ufukta bekleyenin güçlü bir parlamentodan çok, güçlü cumhurbaşkanı yardımcıları dönemi olduğuna işaret ediyor.

Tabii bunu, yeni bir tür erkler ayrılığı olarak da düşünmek de mümkün. Cumhurbaşkanı karşısında yardımcılarının ayrı bir organmışcasına öne çıkmaları muhtemel. Bir yandan giderek iki partili Amerikan sistemine dönüştürülmek istenen siyasal düzen açısından aslında bu bir tür gereklilik. Verili düzende AKP karşısındaki ikinci partinin ancak koalisyon yoluyla oluşturulabilmesi, Cumhurbaşkanı yardımcılarını doğalında Cumhurbaşkanı karşısında yeni bir erk haline dönüştürüyor. Bu aynı zamanda, AKP sonrasında memur ve bürokrat tasfiyelerine kapının açılmaması için de bir zorunluluk. Yeni MHP (İYİP), Saadet ve Deva benzeri Türk-islamcı partilerin devlet bürokrasisindeki Türk-islamcı kadrolar açısından koruyucu ve kollayıcı olacakları şimdiden tahmin edilebilir.

Siyasi Parti Düzeninin Sonu

Tüm bu mekanizma partilerin birbirlerine giderek daha çok benzeyecekleri bir sürecin kapısını da ister istemez açıyor. Devlet düzeyindeki kararların parti başkanları arasındaki uzlaşma müzakereleri ile alınacakları bir sürecin parlamentoyu devreden çıkarması ve partiler arasındaki siyasi program ayrılıklarını kapalı kapılar ardındaki pazarlıklarla silikleştirmesi beklenmedik bir gelişme değil. Aslına bakılırsa bu süreç çoktan başlamış bulunuyor. Lideri geçmişte mafyatik ilişkilere bulaşmış İYİP, mafyöz milliyetçilerden merkez sağa ve islamcılara dek bir siyasi bloğu bünyesine alırken; CHP’nin de Turgut Özal’ın ANAP’ı gibi dört eğilimi bünyesinde toplaması boşuna değil. Özal, 12 Eylül’den “çıkış” dönemi esnasında partileri yasaklı bulunan sağı (Adalet Partisi), sosyal demokratları (CHP), milliyetçileri (MHP) ve islamcıları (MSP) bünyesinde topladığı iddiasındaydı. AKP döneminden “çıkış” esnasında da 6’lı masa ve CHP bu açıdan benzer bir iddiaya sahip. İki partili Cumhurbaşkanlığı sistemi soldan sağa dek tüm siyasi partileri bu sürece zorluyor; partilerin programatik sivri köşelerinin törpülenmesi ve ekonomik-siyasi çerçevede giderek birbirlerine benzemeleri bu nedenle. Siyasi partiler ve siyasi programlar sisteminin yerini liderler ve onların pazarlıkları sisteminin almasının doğal sonucu bu tek partileşme ve liderlerin ortak yönetim hali.

Öyleyse geniş oylumlu bir tek parti döneminin eşiğinde olduğumuzu ileri sürebiliriz. Basit bir nedenle bu böyle: Eğer siyasi parti ve siyasi programlar arasındaki farklar siliniyorsa, parlamentoda farklı siyasi eğilimlerin temsil edildiklerini ve onların temsilcilerinin tartıştıklarını söylemek güçleşmektedir. Tabii parlamentonun kamusal siyasetin gerçekleştiği yer olmaktan çıkması elbette tek başına Türkiye’ye özgü değil; tekelciliğin hızlandırdığı bir gelişme. Hiç kuşku yok ki, Türkiye de bu sürecin dışında değil. Geçmişteki donanımlı parlamenter ve güçlü parlamento türünün artık tarihe karışması bu yüzden. Ünlülerin, güreşçilerin ya da futbolcuların parlamentoları işgali, tüm dünyada parlamentoların iradesizleşmesi, siyasi kararların artık burada alınmıyor olmasının doğal bir neticesi. Nitelikli parlamentere ihtiyaç kalmamış ya da nitelikli parlamenterler tedavülden kaldırılmış görünüyor. Nihayetinde ABD başkanının boşlukla el sıkıştığı bir dünyadayız. Bu açıdan “güçlendirilmiş parlamenter sistem” türünden makyaj sözlerin, parlamentolardaki gerilemeyi ve güçsüzleşmeyi gözlerden saklanması pek olası değil.

Gizli Görüşme Diplomasisi

Parlamentolar tarihleri boyunca açık siyasi tartışmanın cereyan ettiği yerler oldular. Siyaset ve siyasi tartışma, toplumdaki farklı eğilimlerin Meclis’te temsili ve temsilcilerin siyasi programlarını Meclis’te kamuya açık biçimde dile getirmeleri yoluyla işliyordu. Bir uzlaşı olacaksa da bu, kamusal siyasi tartışması sonrasında gerçekleşiyordu. Yeni düzende ise artık buna gerek duyulmamaktadır. Meral Akşener vakasında gözlemlendiği üzere, 6’lı masadaki tartışmaların ve pazarlıkların masadaki 6 kişinin dışına çıkmamasının, gazetecilerin duyumlarına hapsolmasının nedeni bu durumdur. Müzakere artık parlamentolarda değil, kapalı kapılar ardında gerçekleşmekte ve siyasi karar parlamento kürsüsünde değil, 2’li, 3’lü ya da 6’lı masalarda alınmaktadır. 2002’de Meclis dışı kalan Erdoğan’ın milletvekilliğine yükseltilmesi kararının Baykal ile Erdoğan’ın boğazdaki bir balıkçıda başbaşa yedikleri bir yemekte alınması boşuna değildir.

Türkiye düzeninin liderleri ve partileriyle parlamenter usulleri rafa kaldırdığı bir uğrakta, dikkat çekici bir biçimde, sol partilerse parlamento akıntısına kapılmış görünüyorlar. Önümüzdeki seçimlerde Meclis aritmetiği ve milletvekilliği hesapları yapılıyor; büyük bir ihtimalle arzu edilen vekilliklerin bir kısmı elde de edilecek. Tek bir sorun var, solun parlamentoya bu akını parlamenter düzenin öldüğü bir tarihte gerçekleşiyor. Öyleyse, Marx’ın 18. Brumaire’deki sözüne atıfla, şunu sormak durumundayız: Sonunda gelini eve götürecekler ama kötü yola düştükten sonra mı? Siyasi koşullardaki ve parlamenter yapıdaki değişimi dikkate almanın zamanı artık gelmiş bulunuyor.

Okan İrtem

Kısa Kısa

Önceki gün

  1. Nvidia'nın eski CEO'su Jensen Huang, göreve dönmeyi de­ğer­len­di­ri­yor

    Financial Times'ın haberine göre, 12 Kasım'da Nvidia CEO'luğundan istifa eden Jensen Huang, görevine geri dönme olasılığını yakın çevresiyle görüşüyor. Huang, Çin adına casusluk yaptığından şüphelenilen bir kadınla ilişkisi olduğunun ortaya çıkmasının ardından istifa etmişti. Ancak casusluk iddiası bağımsız olarak doğrulanmış değil.

  2. Ali Babacan, KKTC Cumhurbaşkanı Erhürman ile görüştü

    DEVA Partisi Genel Başkanı Ali Babacan, Lefkoşa'da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile bir araya geldi. Babacan, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, görüşmede Birleşmiş Milletler öncülüğünde yürütülen müzakere sürecini ve ekonomideki gelişmeleri ele aldıklarını belirtti. Görüşmenin verimli geçtiğini ifade eden Babacan, Erhürman'a misafirperverliği için teşekkür etti.

  3. SPK'den tasfiye edilen fonların hisse satışlarına ilişkin açıklama

    SPK, kapatılma sürecindeki yatırım fonlarının ellerinde bulunan şirket hisselerinin nasıl satılacağına ilişkin açıklama yaptı. SPK, bu hisselerin topluca borsada satışa çıkarılmasının fiyatlarda düşüşe yol açabileceğini belirtti. Bu nedenle hisselerin, borsada satışa sunulmadan, ilgili şirketlere son kapanış fiyatı üzerinden satılmasına imkan tanındığını duyurdu.

  4. İran: Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankeri mayına çarptı, biri battı

    İran Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nın güneyinde iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu. Açıklamada, tankerlerin izin verilmeyen bir güzergahı kullanmaya çalıştığı öne sürüldü. İki milyon varilden fazla ham petrol taşıyan süper tankerlerden birinin Basra Körfezi'nin güneyinde yanarak battığı belirtildi. Gemilerin kimlikleri ve mürettebatın durumuna ilişkin ayrıntı paylaşılmadı.

  5. Seçimi kaybedip ABD’ye kaçan Bolsonaro, kalıcı oturum izni isteyecek

    Devlet başkanlığı seçimini kaybettikten sonra ülkesini terk eden Brezilyalı siyasetçi Flavio Bolsonaro, ABD’de ailesiyle birlikte kalıcı oturum izni almak istediğini açıkladı. Eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu, siyasi çalışmalarını ABD’den yöneteceğini söyledi.

  6. Bakan Şimşek’ten fon vurgunu açıklaması: Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz

    Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, fon vurgunu sonrası TMSF’de oluşturulan iade ve geri kazanım hesabında bugüne kadar 35,6 milyar liralık birikim olduğunu, büyük kısmının fonlara aktarıldığını söyledi. Şimşek, “2,6 milyar liralık bir kısmı nakit olarak duruyor. Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz” dedi.

  7. Orban’ın eski bakanına operasyon: 20 milyon dolar nakit ele geçirildi

    Macaristan’da Viktor Orban döneminin bakanlarından Miklos Sesztak’a yönelik yolsuzluk soruşturmasında ormanlık alanlara gömülmüş, depo ve konutlara saklanmış 20 milyon dolarlık nakit ele geçirildi. Paranın beş makineyle sayılması sekiz saat sürdü. Sesztak, 37 milyon dolardan fazla rüşvet ve yasa dışı komisyon almakla suçlanıyor.

  8. Kocaeli’deki saldırının ardından CHP Sözcüsü Sönmez gazetecileri hedef aldı

    Mahkemenin mutlak butlan kararıyla CHP’nin başına getirilen Kemal Kılıçdaroğlu’nun Kocaeli etkinliğinde gazetecilere saldırılmasının ardından partiden açıklama geldi. Sözcü Atakan Sönmez, gazetecilerin hakaret ve fiziki müdahaleye uğradığı olayları “provokasyon girişimi” olarak niteledi. Sönmez, saldırıya uğrayan gazetecilerden birini hedef alarak olayların “gazetecilik ile aktivizm arasında kararsız kalmış bir medya çalışanından” kaynaklandığını savundu.

  9. AKP ilçe başkanıyla görüşmeyen sağlık müdürüne istifa baskısı iddiası

    Makamında AKP ilçe başkanıyla görüşmeyi reddeden bir ilçe sağlık müdürünün istifaya zorlandığı iddia edildi. Rize’nin Pazar ilçesinde müdürlük yapan Dr. İ.Ö., AKP İlçe Başkanı Furkan Namlı’nın randevu talebine kamu görevlisi olduğu gerekçesiyle olumsuz yanıt verdi. İstifa etmeye zorlanan ama yanaşmayan müdür, bir süre sonra görevden alındı.

✓