Köşe Yazısı

Kapitalizm deri değiştirirken yeni devlet | Deniz Hakyemez

22:57 4 dk okuma

Önümüzdeki dönemde, kapitalizm bir kez daha deri değiştirirken, sermaye devlete/devlet müdahalesine çok daha fazla ihtiyaç duyacağını şimdiden açık ediyor. Neoliberalizm nasıl bir kriz döneminde geldiyse, gene bir kriz döneminde gidiyor.

Erdoğan “Hedef 2023” diyordu. Cumhuriyetin yüzüncü yılında “Türkiye yüzyılının başlangıcını” vaat ediyordu. Onun yerine tarihimizde benzeri görülmemiş, sarsıntısını asla unutamayacağımız topyekün bir çöküş izledik. Doğrusu bir değil, iki çöküş izledik.

Maraş depremi bize binalarla birlikte devlet kurumlarının da çöktüğünü iliklerimizi donduracak kesinlikte gösterdi. On binler, belki yüz binler bu iki enkazın birden altında kaldı. AFAD’ından Kızılay’ına, eğitim sisteminden sağlık sistemine, sorumluların değil en doğal tepkisini dile getirenlerin peşine koşulan yargısından, sessiz kalan muhalefet ‘liderlerine’, elzem ve ivedi kararlar alınması gerekirken ortadan kaybolup günler sonra uzatılmış sakalları ve boş bakışlarıyla ekranları dolduran ‘devlet adamlarına’, her adımında, olanca çıplaklığıyla, dayanılmaz bir öfke ve acıyla izledik bu toplu çöküşü. Kurumlar da devletin kolonlarıdır; yıllar yılı içleri oyulmuş, baltalanmış, talan edilmişlerdi, taşımadılar. İnsanlarımız bunların da altına kaldı. Hâlâ altındayız.

Depremden, soğuktan, kifayetsizlik, arsızlık ve niyetsizlikten, eninde sonunda devletsizlikten öldük, şimdi sorumlular aranıyor. Tek bir istifanın dahi gelmemesi de ortada bildiğimiz anlamıyla bir devletin kalmamış olduğunun bir başka göstergesi. Bir yanda kitleleri seçime işaret ederek sessizleştiren muhalefetle diğer yanda tweet atana dahi gösterilen sopanın kıskacında, sorumlulardan sorulacak hesap ötelenirken, kimi faturayı neoliberalizme, kimi ‘hayır,” deyip ‘tek adam rejimine’ kesiyor. Kuşkusuz ikisi de doğru, ikisi de eksik; bildiğimiz anlamıyla devlet çöktüyse, geriye kalan hayaletin ne olduğunu anlayabilmek bu ikisini alternatif açıklamalar olarak değil, bir neden sonuç ilişkisi içinde görmekle mümkün.

Müdahale karşıtlığından mutlak müdahillere

Neoliberalizm 70’li yıllardan itibaren, 90’lı ve 2000’li yıllarda hızlanarak, devlet müdahalesine karşıtlık söylemiyle yükseldi, ‘devletten özgürlük’ vaat etti ve sonunda dünyanın dört bir yanında şu ‘sağ popülist’ dedikleri, devlet benim’ci, ne halk, ne parlamento, ne sınır tanıyan liderler dalgasına gebelik etti.

Göründüğü kadar büyük bir paradoks değil. Çünkü neoliberalizm, kapitalizmin krizine çözüm olarak gördüğü yeni bir genişleme/yağma evresinde özellikle ‘gelişmekte olan’ ülkelerde küresel sermayenin önünde engel oluşturan her türlü kurum ile yasal düzenlemenin tasfiyesini hedef alıyordu. ‘Devletin ekonomi/toplum üzerindeki etkisinin azaltılması’ ifadesiyle gizlenen, başından bu yana, her ne kadar kaldıysa sosyal devletin, kamu kurumlarının ve sosyal hakların hedef tahtasına oturtulmasıydı. AKP de böyle bir dönemde, varlık nedeni olan cumhuriyet nefretiyle hem küresel hem ‘milli’ sermaye için bulunmaz bir parti olarak yükseldi.

Tek adam rejimleri işte bu kurum talanının sonucudur. Büyük sermaye bu yağma ve talan döneminin yükselttiği, ‘laf anlamaz’ devlet benim’cilere zaman zaman horgörüyle baktı, yer yer sert eleştirmeye yeltendi. Ancak köle ücretinden, taşeronlaşmadan, yargının bu büyük yağma ve zor düzenini baskıyla koruma aracına dönüştürülmesinden vazgeçemeyeceğinden desteğini esirgemedi.

Yeni devletin kamu politikası

Neoliberal politikalar, gelinen noktada devleti dönüştürerek sermaye ile arasında pek de gizlenmeyen bir simbiyotik ilişki oluşturmuş durumda: Siyasal krizlerde sermaye kendisini besleyen iktidara arka çıkıyor[1], ekonomik krizlerde iktidar devleti sermayeye koltuk değneği ediyor. Sınıflı toplumlarda devlet kuşkusuz her zaman egemen sınıfın baskı aygıtı oldu ama en azından, soyluluğu tanıyan diğer devlet türlerinden farklı olarak burjuva devleti, kuruluşunda “herkesin devleti” gibi görünme iddiası taşıyordu. Gelinen noktadaysa, ‘kral’ her zamankinden daha ‘çıplak’. Birinci dünyada tekellerin ihtiyaç duyduğu savaşları çıkarma ve yürütmenin ötesinde, yeni devletten beklenen asli görev, şirketleri halkın parasıyla iflastan kurtarmak. ‘Finansal risklerin toplumlaştırılması’ diyorlar; devletin kamu politikası bu artık. Ve önümüzdeki dönemde, kapitalizm bir kez daha deri değiştirirken, sermaye devlete/devlet müdahalesine çok daha fazla ihtiyaç duyacağını şimdiden açık ediyor.

Neoliberalizmden sonra

Neoliberalizm nasıl bir kriz döneminde geldiyse, gene bir kriz döneminde gidiyor. Hayır, sermayenin gitmesini istediği elbette özelleştirmeler, kurum ve artı-değer talanı değil. Ama devlet müdahalesine karşıtlık söylemi de, dahası küresel serbest ticaret ısrarı da yavaş yavaş geri çekiliyor. Geçtiğimiz yıllarda neoliberal politikaların en candan savunucularının şimdi neoliberalizm eleştirisine başlamalarının ardında yatan neden bu.

2008’den bu yana bir kriz gündemindeyiz. ABD için bugün en büyük sorun kâr oranlarının bir kez daha düşüşte olması ve başta Çin olmak üzere kimi kalkınmış devletlerin pazar payının gittikçe artması. Bu, onu korumacı politikalar benimsemeye ve küreselleşmeyi sınırlandırmaya zorluyor. Bu küresel dönüşüm üzerine daha ayrıntılı yazılar yazmayı umuyorum. Ancak burada şu kadarını söyleyebiliriz, her ikisi de enflasyon ve resesyonu tetikliyor. Sermaye de yeniden kendi ayakları üzerinde istediği ölçekte sömürebilir duruma gelinceye dek, işte bu tür yeni devleti, onun kendisini kollayan müdahalesini çağırıyor; hangi iktidar adayı buna talipse ona göre destek veriyor, örnek olsun son çıkışları nedeniyle Kılıçdaroğlu’nun vaat edebileceklerinden az da olsa kuşkusu mu var, yanına İmamoğlu ve Yavaş’ı koyuveriyor.

Artık bildiğimiz devlet yok.

Biz yenisini kurana kadar.

Deniz Hakyemez


[1] https://haber.sol.org.tr/haber/gorus-tusiadin-kripto-erdoganciligi-36039

Kısa Kısa

Önceki gün

  1. Nvidia'nın eski CEO'su Jensen Huang, göreve dönmeyi de­ğer­len­di­ri­yor

    Financial Times'ın haberine göre, 12 Kasım'da Nvidia CEO'luğundan istifa eden Jensen Huang, görevine geri dönme olasılığını yakın çevresiyle görüşüyor. Huang, Çin adına casusluk yaptığından şüphelenilen bir kadınla ilişkisi olduğunun ortaya çıkmasının ardından istifa etmişti. Ancak casusluk iddiası bağımsız olarak doğrulanmış değil.

  2. Ali Babacan, KKTC Cumhurbaşkanı Erhürman ile görüştü

    DEVA Partisi Genel Başkanı Ali Babacan, Lefkoşa'da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile bir araya geldi. Babacan, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, görüşmede Birleşmiş Milletler öncülüğünde yürütülen müzakere sürecini ve ekonomideki gelişmeleri ele aldıklarını belirtti. Görüşmenin verimli geçtiğini ifade eden Babacan, Erhürman'a misafirperverliği için teşekkür etti.

  3. SPK'den tasfiye edilen fonların hisse satışlarına ilişkin açıklama

    SPK, kapatılma sürecindeki yatırım fonlarının ellerinde bulunan şirket hisselerinin nasıl satılacağına ilişkin açıklama yaptı. SPK, bu hisselerin topluca borsada satışa çıkarılmasının fiyatlarda düşüşe yol açabileceğini belirtti. Bu nedenle hisselerin, borsada satışa sunulmadan, ilgili şirketlere son kapanış fiyatı üzerinden satılmasına imkan tanındığını duyurdu.

  4. İran: Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankeri mayına çarptı, biri battı

    İran Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nın güneyinde iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu. Açıklamada, tankerlerin izin verilmeyen bir güzergahı kullanmaya çalıştığı öne sürüldü. İki milyon varilden fazla ham petrol taşıyan süper tankerlerden birinin Basra Körfezi'nin güneyinde yanarak battığı belirtildi. Gemilerin kimlikleri ve mürettebatın durumuna ilişkin ayrıntı paylaşılmadı.

  5. Seçimi kaybedip ABD’ye kaçan Bolsonaro, kalıcı oturum izni isteyecek

    Devlet başkanlığı seçimini kaybettikten sonra ülkesini terk eden Brezilyalı siyasetçi Flavio Bolsonaro, ABD’de ailesiyle birlikte kalıcı oturum izni almak istediğini açıkladı. Eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu, siyasi çalışmalarını ABD’den yöneteceğini söyledi.

  6. Bakan Şimşek’ten fon vurgunu açıklaması: Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz

    Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, fon vurgunu sonrası TMSF’de oluşturulan iade ve geri kazanım hesabında bugüne kadar 35,6 milyar liralık birikim olduğunu, büyük kısmının fonlara aktarıldığını söyledi. Şimşek, “2,6 milyar liralık bir kısmı nakit olarak duruyor. Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz” dedi.

  7. Orban’ın eski bakanına operasyon: 20 milyon dolar nakit ele geçirildi

    Macaristan’da Viktor Orban döneminin bakanlarından Miklos Sesztak’a yönelik yolsuzluk soruşturmasında ormanlık alanlara gömülmüş, depo ve konutlara saklanmış 20 milyon dolarlık nakit ele geçirildi. Paranın beş makineyle sayılması sekiz saat sürdü. Sesztak, 37 milyon dolardan fazla rüşvet ve yasa dışı komisyon almakla suçlanıyor.

  8. Kocaeli’deki saldırının ardından CHP Sözcüsü Sönmez gazetecileri hedef aldı

    Mahkemenin mutlak butlan kararıyla CHP’nin başına getirilen Kemal Kılıçdaroğlu’nun Kocaeli etkinliğinde gazetecilere saldırılmasının ardından partiden açıklama geldi. Sözcü Atakan Sönmez, gazetecilerin hakaret ve fiziki müdahaleye uğradığı olayları “provokasyon girişimi” olarak niteledi. Sönmez, saldırıya uğrayan gazetecilerden birini hedef alarak olayların “gazetecilik ile aktivizm arasında kararsız kalmış bir medya çalışanından” kaynaklandığını savundu.

  9. AKP ilçe başkanıyla görüşmeyen sağlık müdürüne istifa baskısı iddiası

    Makamında AKP ilçe başkanıyla görüşmeyi reddeden bir ilçe sağlık müdürünün istifaya zorlandığı iddia edildi. Rize’nin Pazar ilçesinde müdürlük yapan Dr. İ.Ö., AKP İlçe Başkanı Furkan Namlı’nın randevu talebine kamu görevlisi olduğu gerekçesiyle olumsuz yanıt verdi. İstifa etmeye zorlanan ama yanaşmayan müdür, bir süre sonra görevden alındı.

✓