Köşe Yazısı

“Rasyonalite”nin bedelini ücretliler ödüyor

12:55 4 dk okuma

Asgari ücret 28 bin 75 lira olarak belirlendi ve böylece seçim dönemlerinde yüksek enflasyona rağmen asgari ücreti artırmak zorunda kalan AKP, seçimlerin ardından “rasyonalite” adı altında ücretleri baskılayan politikalara geri dönüşünü geçen yılın ardından tamamen perçinledi.

Türkiye’de enflasyonla mücadele denince akla artık tek bir ‘çözüm’ var. O da faizleri artırıp ücretleri bastırmak.

İktidarın sandık baskısı altında asgari ücreti yüksek oranlarda artırmak zorunda kaldığı yıllarda, yapılan zamlar, enflasyonun sebebi ilan edilmiş, ücretlilerin korunması neredeyse bir ekonomik suç gibi sunulmuştu. Bugün ise tablo tamamen tersine dönmüş durumda. Asgari ücret, “beklenen enflasyon” gerekçesiyle düşük oranlarda artırılırken, enflasyon hâlâ yüksek seyrediyor ve alım gücü asıl şimdi hızla eriyor. Yani ücretler bastırıldığı halde enflasyon istenildiği kadar düşmüyor. Bunun bedelini ise doğrudan emekçiler ödüyor.

Hem 2018-2023 arasında hem de son iki yılda uygulanan politikalar, liberal iktisatçıların tezlerinin aksine alım gücünün baskılandığını ve emekçilerin fiyat artışları altında nasıl ezildiğini gözler önüne seriyor. Bunun nasıl gerçekleştiğini göstermek içinse biraz geçmişe gitmek gerekiyor.

KUR ŞOKU SONRASI ÇİFT ZAM DÖNEMİ

2019 Mart yerel seçimlerinde yaşanan kayıpların ardından iktidar, 2023 seçimlerine giden süreçte ekonomide belirgin bir yön değişikliğine gitti. 2021’in sonlarına doğru başlatılan faiz indirimleri, kısa sürede sert kur şoklarına yol açmış, bu şoklar da enflasyonu hızla yukarı çekmişti. O dönemde seçimlere yaklaşılırken Merkez Bankası politika faizini yüzde 10’a kadar indirmiş, ardından gelen kur artışlarıyla birlikte resmi enflasyon ise yüzde 70’in üzerine çıkmıştı.

O dönemde sandık korkusu ağır bastığı için asgari ücrete enflasyonun üzerinde zam yapılırken 2022 ve 2023’te yılda iki kere yapılan artışlar ücretli kesimlere kısa da olsa nefes aldırmıştı. Böylece seçimler sayesinde olsa da resmi enflasyon oranlarına kıyasla ücretli kesimlerin alım gücü bugüne oranla daha çok korunmuştu.

SEÇİM SONRASI U DÖNÜŞÜ

Ancak seçimlerin ardından tüm hikâye değişti. Şahap Kavcıoğlu–Nureddin Nebati döneminin sona ermesiyle birlikte ‘rasyonaliteye dönüş’ resmi politikası ile göreve gelen Mehmet Şimşek–Hafize Gaye Erkan yönetimi (sonrasında Fatih Karahan), yüksek faiz–düşük ücret eksenine dayanan ortodoks politikalara geri döndü. Bu yaklaşımı destekleyen liberal iktisatçılarla birlikte, ücret artışlarının gerçekleşen değil “beklenen” enflasyona göre yapılması resmi politika haline getirildi. Ücretlerin baskılanması, enflasyonla mücadelenin temel araçlarından biri olarak sunuldu.

Burada yeni dogmaya göre, maaşlar gerçekleşen enflasyona göre değil, ‘beklenen enflasyona’ göre artırılacaktı. Yani enflasyon varsa bile, ücretli bunu şimdiden kabullenecek, kemer sıkacaktı. Bu politikanın sonuçları ise oldukça ağır oldu.

2024 yıl sonu enflasyonu yüzde 44,38 olarak gerçekleşmesine rağmen asgari ücret geçen yıl yalnızca yüzde 30 artışla 22.104 liraya yükseltilmişti. Bu yıl da enflasyonunun yüzde 30 civarında olması beklenirken, asgari ücret zammı yüzde 27 ile sınırlı kaldı ve 2026 asgari ücreti 28 bin 75 lira olarak belirlendi. Aynı dönemde, Aralık ayında kira artış oranı yüzde 35,91 olarak hesaplandı.

Ayrıca TÜRK-İŞ’in verilerine göre Kasım 2025 itibarıyla dört kişilik bir ailenin açlık sınırı 29 bin 828 liraya ulaşmış durumda. Böylece uzun bir aradan sonra ilk kez asgari ücret yeniden açlık sınırının altına düşmüş oldu. En son 2017 yılı için belirlenen asgari ücret, 2016 Kasım ayı açlık sınırının altında kalmıştı. O günden sonra asgari ücret, en azından kâğıt üzerinde açlık sınırının üstünde tutulmuştu.

Ancak günümüze gelindiğinde tablo son iki yıldır yeniden tersine dönmüş durumda. Emekçiler daha ilk alamadıkları maaşta açlık sınırının altında ezilmiş oldu. Türkiye’de asgari ücret ve komşuluğunda ücret alanların sayısının fazlalığı düşünüldüğünde bu tablonun yalnızca asgari ücretlileri değil, tüm çalışan kesimleri ilgilendirdiğini söylemek de yanlış olmayacak.

ENFLASYONUN ASIL SEBEPLERİ NELER?

Bu tablonun ortaya çıkmasındaki temel argüman ise ekonomi yönetiminin sıkça tekrarladığı, “Asgari ücret artırılırsa maliyetler şişer, bu da enflasyonu patlatır” tezi. Yalnızca patronlara yarayan bu görüş, Türkiye’deki enflasyonun yapısal nedenlerini görmezden geliyor. Oysa Türkiye’de ürün ve hizmet maliyetleri içinde işçilik payı tarihsel olarak düşük. Son yıllarda enflasyonu tetikleyen temel unsurlar ise döviz kuru şokları, dolaylı vergilerdeki artışlar ve yüksek kâr marjları. Bu nedenle Türkiye’de yaşanan sorun, bir talep enflasyonundan çok, bir kâr enflasyonu.

Ancak ücret artışlarının enflasyonist etki yarattığı tezi Türkiye’de artık bir bilimsel görüş değil adeta bir batıl inanç haline gelmiş durumda. Rakamlarla, verilerle, gerçeklerle defalarca çürütülmüş olmasına rağmen, sanki kutsal bir dogmaymış gibi tekrarlanıyor.

Oysa durum, mevcut politikanın alım gücünü çökertmekten başka bir işe yaramadığını ve milyonları fiyat artışlarının altında ezdiğini gösteriyor. Yani gelinen noktada, Türkiye’de enflasyonla mücadele adına uygulanan yüksek faiz–düşük ücret politikası ne enflasyonu kalıcı biçimde düşürebildi ne de refahı artırdı.

Mevcut yasalarda asgari ücret, işçinin aç kalmamasını garanti altına almak için var. Bu ücret, patronların vicdanına, “piyasanın dengelerine” ya da iktisatçıların teorik fantezilerine bırakılacak bir konu değil. Bunu düzeltmenin yolu ise emekçilerin kendi hakları için örgütlü biçimde mücadele etmesinden ve insanca bir yaşamı güvence altına alabilmesinden geçiyor.

Kısa Kısa

Önceki gün

  1. Nvidia'nın eski CEO'su Jensen Huang, göreve dönmeyi de­ğer­len­di­ri­yor

    Financial Times'ın haberine göre, 12 Kasım'da Nvidia CEO'luğundan istifa eden Jensen Huang, görevine geri dönme olasılığını yakın çevresiyle görüşüyor. Huang, Çin adına casusluk yaptığından şüphelenilen bir kadınla ilişkisi olduğunun ortaya çıkmasının ardından istifa etmişti. Ancak casusluk iddiası bağımsız olarak doğrulanmış değil.

  2. Ali Babacan, KKTC Cumhurbaşkanı Erhürman ile görüştü

    DEVA Partisi Genel Başkanı Ali Babacan, Lefkoşa'da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile bir araya geldi. Babacan, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, görüşmede Birleşmiş Milletler öncülüğünde yürütülen müzakere sürecini ve ekonomideki gelişmeleri ele aldıklarını belirtti. Görüşmenin verimli geçtiğini ifade eden Babacan, Erhürman'a misafirperverliği için teşekkür etti.

  3. SPK'den tasfiye edilen fonların hisse satışlarına ilişkin açıklama

    SPK, kapatılma sürecindeki yatırım fonlarının ellerinde bulunan şirket hisselerinin nasıl satılacağına ilişkin açıklama yaptı. SPK, bu hisselerin topluca borsada satışa çıkarılmasının fiyatlarda düşüşe yol açabileceğini belirtti. Bu nedenle hisselerin, borsada satışa sunulmadan, ilgili şirketlere son kapanış fiyatı üzerinden satılmasına imkan tanındığını duyurdu.

  4. İran: Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankeri mayına çarptı, biri battı

    İran Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nın güneyinde iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu. Açıklamada, tankerlerin izin verilmeyen bir güzergahı kullanmaya çalıştığı öne sürüldü. İki milyon varilden fazla ham petrol taşıyan süper tankerlerden birinin Basra Körfezi'nin güneyinde yanarak battığı belirtildi. Gemilerin kimlikleri ve mürettebatın durumuna ilişkin ayrıntı paylaşılmadı.

  5. Seçimi kaybedip ABD’ye kaçan Bolsonaro, kalıcı oturum izni isteyecek

    Devlet başkanlığı seçimini kaybettikten sonra ülkesini terk eden Brezilyalı siyasetçi Flavio Bolsonaro, ABD’de ailesiyle birlikte kalıcı oturum izni almak istediğini açıkladı. Eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu, siyasi çalışmalarını ABD’den yöneteceğini söyledi.

  6. Bakan Şimşek’ten fon vurgunu açıklaması: Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz

    Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, fon vurgunu sonrası TMSF’de oluşturulan iade ve geri kazanım hesabında bugüne kadar 35,6 milyar liralık birikim olduğunu, büyük kısmının fonlara aktarıldığını söyledi. Şimşek, “2,6 milyar liralık bir kısmı nakit olarak duruyor. Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz” dedi.

  7. Orban’ın eski bakanına operasyon: 20 milyon dolar nakit ele geçirildi

    Macaristan’da Viktor Orban döneminin bakanlarından Miklos Sesztak’a yönelik yolsuzluk soruşturmasında ormanlık alanlara gömülmüş, depo ve konutlara saklanmış 20 milyon dolarlık nakit ele geçirildi. Paranın beş makineyle sayılması sekiz saat sürdü. Sesztak, 37 milyon dolardan fazla rüşvet ve yasa dışı komisyon almakla suçlanıyor.

  8. Kocaeli’deki saldırının ardından CHP Sözcüsü Sönmez gazetecileri hedef aldı

    Mahkemenin mutlak butlan kararıyla CHP’nin başına getirilen Kemal Kılıçdaroğlu’nun Kocaeli etkinliğinde gazetecilere saldırılmasının ardından partiden açıklama geldi. Sözcü Atakan Sönmez, gazetecilerin hakaret ve fiziki müdahaleye uğradığı olayları “provokasyon girişimi” olarak niteledi. Sönmez, saldırıya uğrayan gazetecilerden birini hedef alarak olayların “gazetecilik ile aktivizm arasında kararsız kalmış bir medya çalışanından” kaynaklandığını savundu.

  9. AKP ilçe başkanıyla görüşmeyen sağlık müdürüne istifa baskısı iddiası

    Makamında AKP ilçe başkanıyla görüşmeyi reddeden bir ilçe sağlık müdürünün istifaya zorlandığı iddia edildi. Rize’nin Pazar ilçesinde müdürlük yapan Dr. İ.Ö., AKP İlçe Başkanı Furkan Namlı’nın randevu talebine kamu görevlisi olduğu gerekçesiyle olumsuz yanıt verdi. İstifa etmeye zorlanan ama yanaşmayan müdür, bir süre sonra görevden alındı.

✓