Köşe Yazısı

Süreklileşmiş devlet krizi

15:37 4 dk okuma

AKP iktidara geleli 20 yıldan fazla oluyor. Devlet içerisinde süreklileşen bir çatışma ve bunun sonucunda altüst olma hali, bu 20 yılın ayırt edici özelliklerinden biri.

Bu çatışma halini iki ana döneme ayırmak mümkün. Bunların ilki, AKP’nin eski ortağı Gülen Cemaati ile birlikte giriştiği Cumhuriyet’i tasfiye operasyonunun devlet içerisindeki yansımalarının damgasını vurduğu ilk aşama. 2007 itibariyle yoğunlaşan tasfiye operasyonu ve bunun yarattığı direncin kendisini dışavurduğu bazı kritik dönemeçleri şöyle sıralamak olanaklı: Abdullah Gül’ün Cumhurbaşkanı adaylığı ve 367 krizi, 27 Nisan bildirisi ve Recep Tayyip Erdoğan-Yaşar Büyükanıt arasındaki Dolmabahçe Mutabakatı, Hrant Dink suikastı, AKP kapatma davası, Ergenekon ve Balyoz davaları, 12 Eylül 2010 Anayasa Referandumu…

2013 senesinin sonlarına kadar uzanan bu ilk dönemi karakterize eden temel olgu, devlet alanındaki yerleşik mekanizmalara dönük bir yıkıcı bir saldırganlıktı. Bu saldırganlığın ana hedefi Cumhuriyet’in ilerici birikiminin hem anayasal düzen hem de devlet mekanizmasındaki kalıntılarını temizlemekti. Ancak saldırganlık yalnızca ‘ilerici’ olarak adlandırılabilecek unsurları hedef almakla kalmıyor; yeterince gerici, piyasacı ve işbirlikçi bulmadıklarını da karşısına alıyordu.

2013 sonundan itibaren başlatabileceğimiz ikinci döneme karakterini veren temel olgulardan biri ise iktidar bloğu içindeki çatışmaların belirlediği devlet krizleriydi. Bu krizlerin ilk örneğini AKP ve Cemaat arasında yaşanan çatışma oluşturacaktı.

AKP-Cemaat ittifakı ‘yıkma’ konusunda sergilediği beceriyi ‘kurma’ alanında sergileyemedi. Sonuç, karşı devrimci dönüşümün başat iki aktörü arasındaki bir çatışma ve bu çatışmanın devlet mekanizması içerisinde yarattığı yeni bir altüst oluştu. İlk olarak MİT Krizi ve dershanelerin kapatılması tartışmalarında kendisini gösteren bu uyuşmazlık, 17 ve 25 Aralık 2013 operasyonları ile şiddetlenerek devam etti. 15 Temmuz 2016 tarihinde Gülen Cemaati tarafından gerçekleştirilen başarısız darbe girişimi sonrasında ise AKP’nin ve Erdoğan’ın mutlak zaferiyle sonuçlandı.

Ancak bu mutlak zafer, sorunsuz ve istikrarlı bir sürecin başlangıcı anlamını taşımıyordu. AKP’nin 15 Temmuz’un ardından MHP ile kurduğu ittifak da benzer kırılganlıkları taşıyordu. Üstelik bu sefer kırılganlıklar sadece AKP ve MHP arasındaki fay hatlarına değil, AKP’nin kendi içerisindeki farklı grupların ve Gülen Cemaati’nin tasfiyesinin yarattığı boşlukta devlet içerisinde güçlenmeye başlayan farklı odakların da karşı karşıya gelişlerine tekabül ediyordu.

Ne OHAL döneminin KHK’lara dayalı yönetim mekanizması ne de bu olağanüstü durumun kurumsallaştırılması anlamını da taşıyan Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş bahsedilen dağılmayı önlemeyi başarabildi. Aksine, görünürde iktidarı tek elde toplamaya yarayan bu mekanizmalar devletin kurumsal yapılarını zayıflattıkları ölçüde kurumsallığın dışında talan, güç ve etki alanlarının doğuşuna kapı araladı. Başka bir ifadeyle, iktidar blokunun denge ve kontrol mekanizmalarını ortadan kaldırarak işleyişi hızlandırma isteğinin temel sonucu, devlette süreklileşmiş bir çözülme durumu oldu.

İktidar blokunu iç krizlere daha açık hale getiren bir diğer faktör ise siyasetin alanını giderek daraltmaya yönelik gayretleriydi. Halkın siyasete örgütlü katılımı, kitlelerin kendi talep ve beklentileriyle sokaklarda olmasının kriminalize edilmesi bu alan daraltma çabasının ilk eksenini oluşturuyordu. Bu eksenin nihai sonucu, yurttaşın siyasal sistem içerisindeki rolünün tek başına oy vermeye indirgenmesiydi. Bu seçmene indirgeme mekanizması Erdoğan açısından hem kendi iktidarının sürdürülebilirliği hem de yurttaşın adım adım tebaaya dönüştürülmesi açısından kritik bir halkanın ifadesiydi. Ancak çaba sadece bununla sınırlı kalmıyordu. Bir yandan siyasal katılım oy vermeye indirgenirken diğer yandan da verilen oy mümkün olduğunca anlamsız bir hale getiriliyordu. Meclis’in bir kurum olarak etkisizleştirilmesi, siyasetin alanını daraltmanın ikinci kritik adımını oluşturuyordu.

Bu alan daraltma çabası, iktidar bloku açısından iki temel sonuç verdi. Bunların ilki, alan daraltmanın da etkisiyle toplumsal alandaki çelişkilerin ve bunların ürünü olan talep ve beklentilerinin siyasete yansımasının geciktirilmesi ve olası siyasi krizlerin ertelenmesiydi. Ancak, aynı tablonun ikinci ve iktidar bloku tarafından istenmeyen bir sonucu daha vardı. Toplumsal alanın çelişkilerinin siyasete yansımasının gecikmiş ve dolayımlı bir hal alması, bu çelişkilerin ürünü olan talep ve beklentilerin nihai yansımasını birikmiş ve dolayısıyla daha şiddetli hale getirme eğilimine sahipti. Toplumsal düzlemdeki çelişkilerin siyasal alana yansımasına çarpan etkisi yapan bir diğer olgu ise yansımanın gerçekleşeceği alanın daralmış olmasıydı. Siyasetin alanının Cumhurbaşkanlığı kurumu ve onun etrafında şekillenen ittifak dizgesine sıkıştırılması, bu sefer tüm çelişkilerin bu sıkışmış düzleme gecikerek yansımasını beraberinden getiriyordu. Bu durum; iktidar bloku içerisindeki ayrımları belirginleştiren, çatışmaları şiddetlendiren ve çelişkilerin yönetilmesini zorlaştıran bir faktördü.

Öte yandan, bahsettiğimiz tablo yalnızca iktidarın yanlış tercihlerinin ürünü değildi. Aksine, emperyalist-kapitalist sistemin mevcut kriz dinamiklerinin ve ihtiyaçlarının bir ürünüydü. Dolayısıyla, Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle yetkilerin tek elde toplanması da yerleşik kurumsal mekanizmaların ve anayasal zemini tasfiye etme eğilimi de sermaye sınıfının ve emperyalizmin işleri hızlı halletme ihtiyacının ve bu ihtiyacın ürünü olarak bahsettiğimiz mekanizmaları bir yük olarak görmesinin sonucuydu.

Dolayısıyla, AKP iktidarının hamle ve yönelimleri, düzen muhalefetinin (ve ideologlarının) iddia ettiği gibi emperyalist-kapitalist sistemin yerleşik normlarından bir sapmayı ve bu anlamıyla bir anomaliyi ifade etmiyordu. Aksine, tam olarak bu sistemin girdiği sıkışmaları düzenin sınırları içerisinde ve sermaye sınıfı lehine aşma ve erteleme arayışıyla ilişkiliydi. Sorun, bu arayışın daha şiddetli krizlerin kapısını aralamasıydı.

Tam da bundan dolayı kapitalizm içerisinde bir normalleşmenin olanaksızlığını veri almayan herhangi bir strateji, bu sürece yanıt üretemez. Sosyalistlerin görevi, mevcut kriz denklemini hafifletmek değil, bu kriz ve çözülme tablosunun yarattığı boşluklara yerleşerek sosyalist bir iktidar alternatifini inşa etmek. İktidar bloku içi taraflaşmalar ve çelişkiler ülkenin geleceğine yönelik ilerici bir arayışın değil, bir çözülüş düzleminin ürünü olduğu ölçüde buradan sola potansiyel müttefik çıkartmaya yönelik her türlü çabanın sonucu hayal kırıklığı olacaktır. Numan Kurtulmuş’tan, Anayasa Mahkemesi üyelerinden, Ali Yerlikaya’dan demokrat ya da Selçuk Bayraktar’dan seküler çıkarmaya yönelik her türlü fantezi baştan mahkûm edilmelidir.

Bahsettiğimiz tablo, aynı zamanda Türkiye kapitalizmi ve emperyalist-kapitalist sistemin bütünü açısından daha geniş bir hegemonya krizinin de bir semptomu olarak kavranmalıdır. Bir sonraki yazımızda güçlerin görünürde tek bir elde toplanırken somutta devlet mekanizmasının bir tür tarikat ve çeteler koalisyonu haline getirilmesiyle bu hegemonya krizi arasındaki ilişkiyi ele alacağız.

Kısa Kısa

Önceki gün

  1. ABD’de bu kez bankacılık sistemi aksadı

    ABD’de JPMorgan Chase, Bank of America, Wells Fargo ve U.S. Bank müşterileri internet bankacılığında sorun yaşadı. Downdetector’a düşen bildirimlere göre ödeme ağı Zelle de etkilendi. Chase sözcüsü, sorunun siber değil teknik olduğunu, bazı işlemlerin gecikmeli tamamlandığını ancak müşterilerin hesaplarına erişebildiğini söyledi. Kesinti, Microsoft’un yaklaşık 20 saat süren arızası ve cuma günü uçuşları durduran hava trafik sistemi arızasının ardından geldi.

  2. AKP’li Baykan’dan fon vurgunu yorumu: “İçimizdeki beyinsizler yüzünden bizi helak etme”

    Fon vurgunu soruşturmasına partisinin Konya İl Başkanlığı toplantısında değinen AKP Konya Milletvekili Mehmet Baykan, bir ayete atıfla “Ya Rabbi, içimizdeki beyinsizlerin yüzünden bizi helak etme” dedi. Partisinin bir imtihandan geçtiğini söyleyen Baykan, “sözüm ona bizden görünenlerin, hareketin içine sızmış olanların” hatalarını sonuna kadar eleştireceklerini savundu.

  3. Kılıçdaroğlu, Saadet Partisi lideri Mahmut Arıkan ile görüştü

    Butlan CHP'si Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, Saadet Partisi Genel Başkanı Mahmut Arıkan ile Ankara'daki CHP Genel Merkezi'nde bir araya geldi. Kılıçdaroğlu'nun makamında gerçekleşen görüşme yaklaşık 50 dakika sürdü. Görüşmede ele alınan konulara ilişkin açıklama yapılmadı. 2023 seçimlerinde CHP ve Saadet Partisi, Altılı Masa ittifakı kapsamında birlikte hareket etmiş, aralarında Mahmut Arıkan'ın da bulunduğu 10 Saadet Partili aday CHP listelerinden milletvekili seçilmişti.

  4. Büyükçekmece Belediyesi davasında bir sanık tahliye edildi, dört sanığın tutukluluğu sürecek

    Büyükçekmece Belediye Başkanı Hasan Akgün'ün de aralarında bulunduğu 5'i tutuklu 31 sanığın yargılandığı davanın üçüncü duruşması İstanbul 27. Ağır Ceza Mahkemesinde görüldü. Ruhsat işlemleri, bağış uygulamaları ve rüşvet iddialarının ele alındığı duruşmada mahkeme, sanıklardan Adem Çukur'un tahliyesine karar verdi. Hasan Akgün, Belediye Başkan Yardımcısı Ömer Kazancı, Büyükçekmece Basketbol Spor Kulübü Başkanı Osman Yeşilgül ve Mehmet Kılıç'ın tutukluluk hallerinin devamına hükmedildi.

  5. Trump, Şi Cinping ve Putin ile üçlü zirve için Asya turuna çıkıyor

    ABD Başkanı Donald Trump, Filipinler ve Çin'i kapsayan Asya ziyaretine başlıyor. Trump'ın Çin'de, Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile nükleer silahlar konusunda üçlü bir zirve gerçekleştirmesi planlanıyor. Görüşme, üç ülkenin liderlerini ilk kez bu formatta bir araya getirecek. Trump ayrıca Kuzey Kore lideri Kim Jong-un ile görüşebileceğini ve Ukrayna'daki savaşı da gündeme getirmek istediğini açıkladı.

  6. Sarıgül so­ruş­tur­ma­sın­da 9 kişi hakkında tutuklama talebi

    Erzincan Milletvekili Mustafa Sarıgül ve ailesine yönelik kara para aklama iddiaları kapsamında yürütülen soruşturmada yeni bir gelişme yaşandı. Gözaltına alınarak İstanbul Adliyesi'ne sevk edilen 15 şüpheliden 9'u tutuklama, 6'sı ise adli kontrol talebiyle sulh ceza hakimliğine sevk edildi. Şüpheliler arasında Yeniden Refah Partisi'nin eski Yenimahalle Belediye Başkan Adayı Gamze Kılınç Büyük de bulunuyor.

  7. Beyoğlu Belediye Başkan Vekili Sefer Karaahmetoğlu, CHP'den istifa etti

    Beyoğlu Belediye Başkanı İnan Güney'in tutuklanarak görevden uzaklaştırılmasının ardından başkan vekilliğine seçilen Sefer Karaahmetoğlu, CHP üyeliğinden istifa ettiğini açıkladı. Karaahmetoğlu, parti içindeki tartışma ve ayrışmaların belediye çalışmalarını olumsuz etkilediğini savunarak mevcut parti yapısı içinde görevini gerektiği gibi yerine getirebileceğine dair inancını kaybettiğini belirtti.

  8. Fon vurgununda yeni iddialar: AKP Milletvekili Çiğdem Karaaslan’ın eşinin ve kardeşinin bağlantıları gündemde

    Yeni Parti Milletvekili Ümit Özlale, AKP Milletvekili Çiğdem Karaaslan’ın eşi Direnç Karaaslan’ın, tutuklu Tera patronu Emre Tezmen’le aynı kullanıcı numarasıyla saniyeler arayla Tera sistemine kaydedildiğini açıkladı. Özlale, Karaaslan’ın kardeşi Halil Gökhan Özkal’ın da fon soruşturmasında adı geçen Ünsal Ban’la 2022'de Londra’da şirket kurduğunu belirtti. Karaaslan ise X’ten “Benim ve ailemin gündemdeki fonlarda herhangi bir hesabı veya işlemi asla yoktur” yanıtını verdi.

  9. Erdoğan: Muhalefet gençleri siyasi faaliyetleri için ucuz iş gücü olarak görüyor

    AKP Gençlik Kolları Üniversiteli Gençlik Buluşması'nda konuşan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan "Muhalefet gençleri siyasi faaliyetleri için ucuz iş gücü olarak görürken, biz gençleri siyasetin bizatihi aktörü olarak görüyoruz. Yeni bir dünya kurulurken 'Merkez ülke Türkiye' iddiamızı ete kemiğe sizler büründüreceksiniz" ifadelerini kullandı.

  10. ABD basını: Mossad, İranlı generali İstanbul’da kaçırıp öldürdü

    The New York Times’ın eski ABD’li yetkililere dayanan haberine göre, 2006'da İstanbul’da bir otelden kaybolan İran’ın eski Savunma Bakan Yardımcısı Alireza Asgari’yi Mossad kaçırdı. İddiaya göre general, İsrailli havacı Ron Arad hakkında haftalarca teknede sorgulandı, ardından öldürülüp Karadeniz’e atıldı.

  11. Menzil’de miras kavgası sokağa taştı: Mübarek Elhüseyni Uşak ve Alaşehir’de protesto edildi

    Menzil tarikatında eski şeyh Abdülbaki Elhüseyni’nin ölümünün ardından oğulları arasında başlayan miras ve vakıf malı kavgası sokaklara taştı. Tarikatın Semerkand kolunun başındaki Mübarek Elhüseyni, Uşak ve Alaşehir ziyaretlerinde kendisine tepkili müritlerin “Binlerce kişinin hakkını yediniz” pankartlarıyla karşılandı. Rakip kardeş Saki Elhüseyni’ye bağlı Serhendi Vakfı ise olaylarla ilgisi olmadığını öne sürdü.

  12. Ali Emre Ballı’nın ölümüne ilişkin dosya İstanbul Başsavcılığı’na gönderildi

    Fon soruşturmasında adı geçen Ali Emre Ballı’nın 6 Ekim’de Çekmeköy’de boş bir arazideki otomobilde ölü bulunmasına ilişkin soruşturma el değiştirdi. Anadolu Cumhuriyet Başsavcılığı, dosyayı yetkisizlik kararıyla İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı’na gönderdi. Soruşturma kapsamında otopsi raporu ve baz kayıtlarının istendiği öğrenildi.

  13. Sarıgül ailesine yönelik soruşturmada 15 şüpheli adliyede

    İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı’nın Sarıgül ailesine yönelik yürüttüğü “suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama” soruşturmasında 17 şüpheli hakkında örgüt üyeliği, aklama ve rüşvet suçlamalarıyla gözaltı kararı verildi. Gözaltına alınan 15 şüpheli, emniyetteki işlemlerinin ardından İstanbul Adalet Sarayı’na sevk edildi.

  14. Jensen Huang, ABD Kongresi’nde ifade verecek

    12 Kasım’da görevinden ayrılan eski Nvidia CEO’su Jensen Huang, Çin’e yönelik ihracat kısıtlamalarının ihlal edildiği iddiaları kapsamında Temsilciler Meclisi komitelerinde kapalı oturumda ifade vermeyi kabul etti. Bilgiyi Çin Özel Komitesi Başkanı John Moolenaar CBS News’e doğruladı.

  15. Fatih Altaylı, HABAŞ patronunu savundu

    Fatih Altaylı, 19 işçinin hayatını kaybettiği HABAŞ Aliağa fabrikasındaki patlamaya ilişkin yazısında, medyanın Başaran’a linç kültürüyle yaklaştığını öne sürdü. Başaran’ın yalıda ev hapsine ilişkin eleştirilere tepki gösteren Altaylı, "Türkiye’nin en zenginlerinden biri gecekonduda mı kalsın?" dedi.

  16. Akit TV’de yerel seçimlerin kaldırılması çağrısı yapıldı, 12 Eylül övüldü

    Akit TV’de yayınlanan “Erkan Tan ile Konuşalım” programında konuk Ece Sevim, belediyelerin neden siyasi partilerce yönetildiğini anlamadığını söyleyerek yerel seçimlerin kaldırılmasını önerdi. Sunucu Erkan Tan da 12 Eylül darbesiyle belediye başkanlarının görevden alınıp yerlerine kaymakam atanmasını örnek göstererek bunun “müthiş bir hizmet” olduğunu öne sürdü.

  17. ABD, Ortadoğu’ya üçüncü uçak gemisini gönderiyor

    New York Times’ın bir askeri yetkiliye dayandırdığı habere göre, USS Theodore Roosevelt uçak gemisi birkaç gün içinde Ortadoğu’ya ulaşarak bölgedeki diğer iki ABD uçak gemisine katılacak. Sevkiyat, Trump’ın Washington’un artık Tahran’la bir anlaşmaya ihtiyaç duymadığını söylemesinin ardından geldi. Pentagon ve CENTCOM’dan henüz resmi açıklama yapılmadı.

  18. Arhavi’de KYK yurdunda 300 öğrenci üç haftadır soğukta

    ANKA’nın haberine göre, Artvin’in Arhavi ilçesindeki KYK’ye bağlı Nedime Lütfiye Günal Öğrenci Yurdu’nda üç haftadır kaloriferler yanmıyor, yurtta kalan yaklaşık 300 üniversite öğrencisi sıcak suya erişemiyor. Elektrikli ısıtıcı kullanımına izin verilmeyen yurtta öğrenciler, vize haftasında battaniyelere sarılarak ders çalıştıklarını söylüyor.

  19. Eğitim-İş Genel Başkanı Kadem Özbay, YENİ Parti PM’ye seçilince görevinden ayrıldı

    Eğitim-İş, YENİ Parti Parti Meclisi üyeliğine seçilen Genel Başkan Kadem Özbay’ın genel başkanlık görevinden ve sendika üyeliğinden ayrıldığını duyurdu. Sendika, kamu emekçilerinin siyaset yapma hakkını savunduğunu belirterek Özbay’a teşekkür etti. Sendikanın tüzük gereği yeni görev dağılımına gideceği bildirildi.

  20. Sıradaki NATO zirvesi Arnavutluk’ta

    NATO, bu yıl Türkiye’de düzenlenen zirvenin ardından bir sonraki zirvenin Arnavutluk’ta yapılacağını duyurdu. Zirvenin tarihi henüz belirlenmedi; Arnavutluk Başbakanı Edi Rama toplantının 2028'de yapılabileceğini söyledi. ABD'nin zirvelerin iki yılda bir düzenlenmesini istediği belirtildi.

✓