Evrim karşıtlığı, eğitim ve tarikat etkisi

Türkiye’de biyoloji eğitiminde evrim, tarih boyunca sıkça dışlanmış veya çarpıtılmıştır; günümüzde de Evrim Teorisi, müfredatta doğrudan adı anılmadan, temel mekanizmaları üzerinden verilerek öğrencilere aktarılmaktadır.

11:39 5 dk okuma

Türkiye’de biyoloji eğitiminde evrim, tarih boyunca sıkça dışlanmış veya çarpıtılmıştır; günümüzde de Evrim Teorisi, müfredatta doğrudan adı anılmadan, temel mekanizmaları üzerinden verilerek öğrencilere aktarılmaktadır.

Evrim, temelinde canlı popülasyonlarında gen ve özellik dağılımının nesiller içerisinde değişimini açıklayan bir doğa yasası.[1] Bu tanımda, evrimle ilgili yazının ilerleyen bölümlerinde eğitim sistemine bilinçli olarak yerleştirildiğini göreceğimiz iki yanılgı dikkat çekiyor.

Bunların ilki, evrimin canlılığın başlangıcına dair bir iddia içerdiği yanılgısı. Bilim dünyasında canlılığın ortaya çıkışına dair konsensusa, yazının ilerleyen bölümlerinde değinmek daha uygun olacağından ikinci yanılgıya geçebiliriz.

İkinci yanılgı ise Evrim Teorisi’nin sadece “teori” olduğu yanılgısıdır. Evrim, bilimsel bir yasadır; bu yasanın işleyişini açıklayan ve halk arasındaki “teori” kavramı ile çelişen biçimde bilimsel konsensusu yansıtan teori ise Evrim Teorisidir. Sıkça verilen örnekle, Kütle Çekim Yasası ile onun işleyişini farklı ölçeklerde açıklayan Newton’un Kütle Çekim Teorisi ve Görelilik Teorisi bu ayrıma örnek gösterilebilir.[2]

Türkiye’de evrim eğitiminin tarihi

Evrim Teorisinin Türkiye biyoloji ve fen bilimleri eğitimindeki yeri, oldukça inişli çıkışlı bir şekilde ortaya çıkmaktadır. 1930’lu yıllarda eğitim sisteminde ilk kez yer alan evrim, 1950’li yılların başlarında Demokrat Parti’nin emperyalizm ve dinci gericilikle yakın ilişkiler kuran iktidarı tarafından müfredattan uzaklaştırılmış ve “evrimsiz bilim eğitimi” denemeleri Türkiye tarihinde ilk kez başlamıştır.

1962 ile 1982 arasında evrim eğitimi modern bilim ile paralel olarak müfredatta yer almıştır. Türkiye’de evrimin eğitimden uzaklaştırılmasında bir başka zirve noktasını oluşturan 1980 darbesi sonrası, tesadüf olmayan bir şekilde, tekrar emperyalizm ve dinci gericilikle yakın ilişkiler kuran iktidar tarafından 1985 yılından itibaren ders kitaplarında evrime yer verilmezken “yaratılışçılığa” yer verilmiştir. 1992-1998 yılları arasında ise Evrim Teorisine yer verilmeye başlanmış, ancak bu eleştirel bir üslup ve yaklaşım ile gerçekleşmiştir.[3] [4]

Yakın tarihte, evrim eğitimine dair yaklaşımlar genellikle evrime yer veren, özellikle 2000’li yılların başlarındaki örneklerde, evrim teorisine “Hayatın Başlangıcı ile İlgili Görüşler” başlığı altında “Abiyogenez”, “Panspermia” gibi net bir bilimsel konsensusun oluşmadığı kuramlar ve “Yaratılışçılık” gibi tezler arasında yer verilmesi şeklindedir.[5] [6]

Özellikle 2010’lu yıllardan itibaren, öğrencilerin pedagojik yetersizliği gibi bazı bahaneler[7] ile, evrimin ilerleyen aşamalarda biyoloji eğitimindeki önemine rağmen, bazı kavramlar evrim kelimesinin yerine bilinçli olarak kullanılmıştır. Bunların başında “çevreye uyum” ve “adaptasyon” gibi, Evrim Teorisinin temel mekanizmalarını içeren kavramların Evrim Teorisi adı anılmadan verilmesi gelmektedir; bu, evrimin doğru algılanmasının önüne geçme çabası olarak gözlemlenebilir.[8] [9]

Biyoloji dersinde olabildiğince canlıların ve canlılığın oluşumu ile evrimin etrafından dolaşılmaya çalışılırken, lise düzeyinde Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi derslerinde “Allah’ın yaratımı” ve “yaratılışçı” tezler alternatifsiz bir gerçeklikmiş gibi işlenebilmiş, hatta bir dönem “Kader ve Evrendeki Yasalar” başlığı altında “Biyolojik Yasalar ve Yaratılış”tan bahsedilmiştir.[10] [11] [12]

Son olarak, bu yazının temel etkeni olan ve 2024-2025 eğitim öğretim yılı itibariyle geçilen “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli”nin Evrim Teorisine ve biyoloji eğitimine bakışına değinmek gerekir. Öncelikle, biyoloji eğitiminin 4 yıllık lise eğitiminde ünitelere değil temalara bölünerek modernleştiği iddia edilmektedir.

Ancak bu modernleşme ve 21. yüzyıla uygunluk iddiaları ile çelişkili bir nokta vardır: Temalardan hiçbiri ismen evrimi içermemektedir. Tema isimlerinde evrime doğrudan yer verilmemesi ve sahip oldukları kazanımlarda Evrim Teorisi kavramının kullanılmaması; bunun yerine, “Canlıların çevreye uyum sürecine yönelik tümevarımsal akıl yürütme”, “Adaptasyon”, “Varyasyon”, “Çeşitlilik” ve “Epigenetik” gibi Evrim Teorisinden bağımsız düşünülemeyecek kavramların verilmesi yoluyla, evrimin metodolojiden ayrıştırılması çabası sürdürülmektedir. Bunun sebebi ise biyoloji eğitiminin en temel parçası olan evrim ve evrimsel mekanizmalar olmadan, biyolojinin diğer alanlarının öğreniminin imkânsız olmasıdır.[13] [14]

Eğiticinin eğitilmesi

Biyoloji eğitiminde uzun süren evrimsiz model ve toplumsal algıda yer alan evrim karşıtlığı, doğal olarak biyoloji öğretmenlerinin ve biyoloji öğrencilerinin evrimsiz bir sistemde yetişmesine yol açmakta; bunun sonucunda evrimsiz bir biyoloji algısıyla mezun olup yine evrimsiz biyoloji müfredatını öğretmektedirler. Yapılan araştırmalar, biyoloji, biyoloji öğretmenliği ve temel bilim öğretmenliği öğrencilerinin çoğunun evrimi bilimsel bir gerçek olarak kabul etmediğini ortaya koymaktadır.

Bu durum, bu alanlarda uzmanlaşan öğrencilerin yüksek eğitimlerinde de olumlu bir seyir izlememektedir; yani biyolojide evrim eğitiminin eksikliği, ilköğretim ve ortaöğretimde başladığı gibi yükseköğretimde de sürmektedir.[15] Aktif öğretmenler üzerinde yapılan araştırmalar da Evrim Teorisini kabul oranının yarıdan az olduğunu ve bu oranı, Adnan Oktar’ın okullarda yer alan yayınlarının etkilediğini göstermektedir.[16]

Evrim teması biyolojinin çekirdeğidir

“Evrim teması biyolojinin çekirdeğidir” ifadesi rastgele seçilmiş bir slogan değildir. Biyoloji eğitiminde temel kaynaklardan biri olarak kabul edilen, Türkiye dahil dünyanın dört bir yanında temel kitap olarak kullanılan ve yıllar içinde ondan fazla edisyon basmış, 14 milyondan fazla öğrencinin 20 farklı dilde kullandığı[17] “Campbell Biology” kitabının girişinde, ilk bölümün temasının neden evrim olduğu açıklanmaktadır.[18]

Theodosius Dobzhansky, evrim teorisini biyolojinin temeli olarak tanımlarken, Stephen Jey Gould ise evrimsiz bir biyoloji eğitimini periyodik tablodan mahrum bir kimya eğitimine benzetir.[19] Bunun nedeni, biyolojik mekanizmaların ve sistemlerin oluşumu ve işleyişi için evrimin temel ve vazgeçilmez bir faktör olmasıdır.

Evrim karşıtlığı ve tarikat ilişkisi

Türkiye’de evrim karşıtlığı ve tarikat ilişkisi denildiğinde ilk akla gelen, Harun Yahya takma adıyla bilinen ve sonradan yazıları kendi tarafından yazılmadığı, “ghost writer” kullandığı öğrenilen[20] yayınların okullarda,[21] [22] uluslararası arenada[23] ve AKP eliyle mecliste[24] [25] dağıtılmasıdır. Bu yayınlar, Adnan Oktar’ın şahsı ve tarikatı üzerinden evrim karşıtlığını pekiştirmektedir.[26]

Lise öğretmenlerinin evrim üzerine yaptığı tartışmalara dahi akademik bir kaynakmış gibi giren bu tarikatın kitaplarına karşı tavır alanlara hukuki baskı uygulandığı da biliniyor.[27] AKP’nin dinci gerici iktidarı tarafından kitapların yasama aracı olarak dağıtılması, tarikatların ve dinci gerici iktidarın birlikte evrim karşıtı program ve müfredatlar oluşturmasıyla örtüşüyor.[28]

Evrimli bir biyoloji eğitimi için

Türkiye tarihinde evrim, her zaman biyoloji eğitimindeki temel tartışmalardan biri olmuş, ancak tartışma konusu olduğunun yarısı kadar bile öğrenilmemiş ve öğretilmemiştir. Aktif ve geçmiş biyoloji sistemlerinde evrim genellikle dışlanmış veya olmadığı şeylermiş gibi öğretilmiştir.

Geçtiğimiz günlerde Yeni Akit yazarı Ali Erkan Kavaklı tarafından, hücre çekirdeğinin hücre için gerçekleşen olayları yönetme ve organize etme rolüne gelen dinci gerici tepki,[29] evrim karşıtlığının yalnızca evrim karşıtlığı değil, bir bütün olarak bilim ve ilericilik karşıtlığı olduğunu göstermektedir.

Evrim karşıtlığının her zaman dinci gericilikle el ele yürüdüğü açıkça ortada. Bu yüzden, ilericiliğin ve parasız bilimsel eğitimin mücadelesini yürütürken, bir yandan laiklik mücadelesi ve vurgusu kaçınılmazdır. Evrimin doğru şekilde yer aldığı bir müfredat için bu vurgu ve mücadele ise yegâne alternatif.

Notlar:

Kısa Kısa

Önceki gün

  1. Nvidia'nın eski CEO'su Jensen Huang, göreve dönmeyi de­ğer­len­di­ri­yor

    Financial Times'ın haberine göre, 12 Kasım'da Nvidia CEO'luğundan istifa eden Jensen Huang, görevine geri dönme olasılığını yakın çevresiyle görüşüyor. Huang, Çin adına casusluk yaptığından şüphelenilen bir kadınla ilişkisi olduğunun ortaya çıkmasının ardından istifa etmişti. Ancak casusluk iddiası bağımsız olarak doğrulanmış değil.

  2. Ali Babacan, KKTC Cumhurbaşkanı Erhürman ile görüştü

    DEVA Partisi Genel Başkanı Ali Babacan, Lefkoşa'da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile bir araya geldi. Babacan, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, görüşmede Birleşmiş Milletler öncülüğünde yürütülen müzakere sürecini ve ekonomideki gelişmeleri ele aldıklarını belirtti. Görüşmenin verimli geçtiğini ifade eden Babacan, Erhürman'a misafirperverliği için teşekkür etti.

  3. SPK'den tasfiye edilen fonların hisse satışlarına ilişkin açıklama

    SPK, kapatılma sürecindeki yatırım fonlarının ellerinde bulunan şirket hisselerinin nasıl satılacağına ilişkin açıklama yaptı. SPK, bu hisselerin topluca borsada satışa çıkarılmasının fiyatlarda düşüşe yol açabileceğini belirtti. Bu nedenle hisselerin, borsada satışa sunulmadan, ilgili şirketlere son kapanış fiyatı üzerinden satılmasına imkan tanındığını duyurdu.

  4. İran: Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankeri mayına çarptı, biri battı

    İran Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nın güneyinde iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu. Açıklamada, tankerlerin izin verilmeyen bir güzergahı kullanmaya çalıştığı öne sürüldü. İki milyon varilden fazla ham petrol taşıyan süper tankerlerden birinin Basra Körfezi'nin güneyinde yanarak battığı belirtildi. Gemilerin kimlikleri ve mürettebatın durumuna ilişkin ayrıntı paylaşılmadı.

  5. Seçimi kaybedip ABD’ye kaçan Bolsonaro, kalıcı oturum izni isteyecek

    Devlet başkanlığı seçimini kaybettikten sonra ülkesini terk eden Brezilyalı siyasetçi Flavio Bolsonaro, ABD’de ailesiyle birlikte kalıcı oturum izni almak istediğini açıkladı. Eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu, siyasi çalışmalarını ABD’den yöneteceğini söyledi.

  6. Bakan Şimşek’ten fon vurgunu açıklaması: Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz

    Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, fon vurgunu sonrası TMSF’de oluşturulan iade ve geri kazanım hesabında bugüne kadar 35,6 milyar liralık birikim olduğunu, büyük kısmının fonlara aktarıldığını söyledi. Şimşek, “2,6 milyar liralık bir kısmı nakit olarak duruyor. Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz” dedi.

  7. Orban’ın eski bakanına operasyon: 20 milyon dolar nakit ele geçirildi

    Macaristan’da Viktor Orban döneminin bakanlarından Miklos Sesztak’a yönelik yolsuzluk soruşturmasında ormanlık alanlara gömülmüş, depo ve konutlara saklanmış 20 milyon dolarlık nakit ele geçirildi. Paranın beş makineyle sayılması sekiz saat sürdü. Sesztak, 37 milyon dolardan fazla rüşvet ve yasa dışı komisyon almakla suçlanıyor.

  8. Kocaeli’deki saldırının ardından CHP Sözcüsü Sönmez gazetecileri hedef aldı

    Mahkemenin mutlak butlan kararıyla CHP’nin başına getirilen Kemal Kılıçdaroğlu’nun Kocaeli etkinliğinde gazetecilere saldırılmasının ardından partiden açıklama geldi. Sözcü Atakan Sönmez, gazetecilerin hakaret ve fiziki müdahaleye uğradığı olayları “provokasyon girişimi” olarak niteledi. Sönmez, saldırıya uğrayan gazetecilerden birini hedef alarak olayların “gazetecilik ile aktivizm arasında kararsız kalmış bir medya çalışanından” kaynaklandığını savundu.

  9. AKP ilçe başkanıyla görüşmeyen sağlık müdürüne istifa baskısı iddiası

    Makamında AKP ilçe başkanıyla görüşmeyi reddeden bir ilçe sağlık müdürünün istifaya zorlandığı iddia edildi. Rize’nin Pazar ilçesinde müdürlük yapan Dr. İ.Ö., AKP İlçe Başkanı Furkan Namlı’nın randevu talebine kamu görevlisi olduğu gerekçesiyle olumsuz yanıt verdi. İstifa etmeye zorlanan ama yanaşmayan müdür, bir süre sonra görevden alındı.

✓