IMF’ye en çok borcu olan ülkeleri sıralayan yeni liste, Fon’un kemer sıkma reçetesinin hangi ülkelerde uygulandığını ve sonuçlarını bir kez daha gündeme getirdi. Arjantin 56,8 milyar dolarla listenin zirvesinde yer alırken onu Ukrayna, Pakistan, Mısır ve Ekvador izliyor. Arjantin’de tarihin en büyük IMF kredisi sermaye kaçışını finanse etti, Pakistan 25. programına rağmen finansman açığından kurtulamadı, Mısır’da devlet gelirlerinin büyük kısmı faize gidiyor, Ekvador’da akaryakıt zammı bir aylık genel greve dönüştü. Listede adı geçmeyen Türkiye’de ise IMF’ye borç kalmasa da uygulanan program, bu ülkelere dayatılanlardan pek farklı değil.
Visual Capitalist’in resmi IMF verilerinden derlediği listeye göre Arjantin 56,8 milyar dolarlık borçla ilk sırada. Ukrayna 14,4 milyar dolarla ikinci, Pakistan 10,8 milyar dolarla üçüncü. Mısır 10,6, Ekvador da 9,4 milyar dolarla ilk beşe giriyor. Türkiye’nin adı geçmiyor. AKP bunu yine bir başarı hikâyesine çevirecektir ama Ankara’da uygulanan program, listedeki ülkelere dayatılanlardan pek farklı değil. Tek fark, Türkiye’de bu programın Washington’dan gelmesine gerek kalmaması.
Bu ülkelerde yönetimler değişiyor, bakanlar değişiyor, uygulanan politika aşağı yukarı aynı kalıyor. Kamu harcaması kısılıyor, sübvansiyonlar kaldırılıyor, ücretler baskılanıyor, faiz yüksek tutuluyor, kamu varlıkları satışa çıkarılıyor. Her seferinde halktan biraz daha sabır isteniyor. Sabretmesi istenenler hep emekçiler oluyor, rahatlayanlar ise alacaklılar.
Arjantin: Testereyle gelen “istikrar”
Arjantin’in IMF ile ilişkisi bu düzenin nasıl işlediğini anlamak için iyi bir yer. Ülke 2000'lerde Néstor Kirchner döneminde IMF’ye olan borcunun tamamını ödemişti. 2018'de Macri hükümeti yeniden Fon’un kapısını çaldı. Önce 50 milyar dolar olarak açıklanan, sonra 57 milyar dolara çıkarılan kredi IMF tarihinin en büyüğüydü ve Fon’un Arjantin’e verdiği 21'inci krediydi.
Bu kredinin ne işe yaradığını IMF’nin kendi raporu ortaya koyuyor. Fon, 2021'deki değerlendirmesinde programın hedeflerine ulaşamadığını, artan itfaların ve yerleşiklerin yurt dışına kaçırdığı paranın kur üzerinde büyük baskı yarattığını kabul etti. Başka bir deyişle Arjantinlilerin sırtına yüklenen borç, varlıklıların dolarlarını ülkeden çıkarmasını finanse etti. Buenos Aires’teki sonraki hükümet de raporu yorumlarken anlaşmayı, özel alacaklılarla carry trade peşindeki spekülatörleri IMF parasıyla kurtarma operasyonu olarak tanımladı.
Javier Milei bu enkazın üzerine geldi ve kısa sürede Fon’un en çok övdüğü lider oldu. Georgieva Buenos Aires’te Milei’nin kemer sıkma politikalarına övgüler dizerken ülkede tüketim düşüyor, ücretler yerinde sayıyor, hane borçları büyüyor, işsizlik artıyordu. Kamu çalışanlarının reel ücreti Kasım 2023'e göre hâlâ yüzde 16 geride. Yoksulluk oranı 2026'nın ilk yarısında yüzde 32,3'e çıktı. Katolik Üniversitesi’nin tahmini yıl sonunda yüzde 35'i gösteriyor. Milei’nin göreve başlamasından bu yana kapanan şirket sayısı 30 bini buldu.
Hükümetin en çok övündüğü enflasyondaki düşüşün nereden geldiği de tartışmalı değil. The Conversation’da yayımlanan bir analiz, fiyatların emekçilerin alım gücü bilerek çökertilerek bastırıldığını yazıyor. Aynı analize göre negatif net rezervler, çökmüş bir iç pazar ve milyarlarca dolarlık IMF ve özel borç yüzünden hükümet, attığı her adımı yabancı sermayeyi memnun etmek için atmak zorunda kalıyor. Bütün bu “fedakârlığa” rağmen Arjantin, IMF’nin tüm dünyaya verdiği kredilerin yüzde 34,1'ini tek başına borçlu.
Türkiye: Fon gitti, reçete kaldı
AKP yıllardır IMF borcunu kapattığını anlatıyor. Türkiye 2001 krizinin ardından Kemal Derviş’in yürüttüğü programla birlikte Fon’la onlarca yıla yayılan stand-by anlaşmaları zincirinin son halkalarına imza atmıştı. Bugün masada IMF yok ama masadaki program IMF’nin yazacağından pek farklı değil.
Dış borç her çeyrek yeni bir rekorla açıklanıyor. 2026'nın ikinci çeyreğinde brüt dış borç stoku yüzde 3,5 artarak 539 milyar dolara ulaştı. Bunun 318 milyar doları özel sektöre, 197,9 milyar doları kamuya ait. IMF’ye borcun kapatıldığı övünülen AKP döneminde Türkiye’nin dış borçlarına ödediği faiz toplamı 269 milyar doları geçti. Fon’a borç kalmadı belki ama faiz ödemesi hiç bitmiyor.
Mehmet Şimşek’in programı dezenflasyon, bütçe disiplini ve sabır üzerine kurulu. Ne var ki hedefler tutmuyor. Yeni Orta Vadeli Program’da yıl sonu enflasyon tahmini yüzde 28,4. Bir yıl önce aynı belgede bu rakam yüzde 16'ydı. Hedef her yıl ileri itiliyor, bedeli ödeyenler ise yerinde duruyor. Çalışanların üçte birinden fazlası asgari ücret alıyor ve bugünkü asgari ücretin alım gücü Ocak 2024'tekinin ancak yüzde 71,6'sı kadar. Ara zammın kaldırılmasıyla bu kayıp kalıcı hale getirildi. ENAG’ın hesabına göre ağustosta yıllık enflasyon yüzde 49,03 seviyesindeydi, TÜİK’in açıkladığından 17 puan fazla.
Şimşek ise programa yöneltilen eleştirileri “çok miyop” bulduğunu söylüyor. Mutfak masrafını çıkaramayan emekliye, kirasını ödeyemeyen asgari ücretliye bakıp sorunu görenler bakanın gözünde miyop sayılıyor.
Pakistan: Yirmi beşinci program
IMF reçetesinin işe yarayıp yaramadığını sormak için Pakistan’a bakmak yeterli. IMF’nin kayıtlarına göre ülke, 1950'deki üyeliğinden bu yana Fon’la 25 anlaşma yaptı. Pakistan basınında bile artık şu soru soruluyor: önceki 24 program sonuç vermediyse bu seferki neden versin? IMF’nin kendi projeksiyonları da 2030'a kadar yılda 20 milyar doların üzerinde bir finansman açığının devam edeceğini gösteriyor. Fon, programının sorunu çözmeyeceğini kendi tablolarında öngörüyor, buna rağmen kemer sıkmadan vazgeçmiyor. Sübvansiyonların kaldırılması ve vergi artışları en çok emekçi aileleri vurdu, borç ise olduğu yerde duruyor.
Mısır: Bütçe faize, ekonomi orduya
Mısır’da IMF’nin övgüyle bahsettiği rakamların arkasında başka bir tablo var. Fon’un kendi raporuna göre devletin gelirlerinin yaklaşık yüzde 73'ü faiz ödemelerine gidiyor. IMF ise bu ortamda “birincil fazla” vermesinden ötürü Kahire’yi tebrik ediyor. Mısırlı hak örgütü EIPR, fazlanın başlı başına bir hedefe dönüştüğünü, kamu maliyesindeki en ağır yük olan faiz ödemelerininse görmezden gelindiğini yazıyor. Yaklaşık 118 milyon kişinin yaşadığı ülkede sağlık ve eğitime ayrılan pay yıllardır milli gelire oranla geriliyor.
Kemer sıkma, ordunun ekonomideki payına gelince duruyor. Mısır ordusunun ekonominin tahminen yüzde 40'ını kontrol ettiği ve bu yapının anayasa ile sivil denetimin dışında tutulduğu belirtiliyor. Ekmek sübvansiyonu tartışılıyor, ordunun şirketleri tartışılmıyor. IMF de bunu bile bile gözden geçirmeleri onaylamayı ve parayı göndermeyi sürdürüyor.
Ekvador: Mazot zammı ve olağanüstü hal
Ekvador’da bu politikaların bedeli sokakta ödendi. Devlet Başkanı Noboa 12 Eylül’de dizel sübvansiyonunu kaldırdı, galonu 1,80 dolardan 2,80 dolara çıktı. IMF ise hükümetin kemer sıkmayı beklenenden daha yoğun uyguladığını memnuniyetle not etti, KDV’nin yüzde 12'den 15'e çıkarılmasını da önemli bir reform olarak kaydetti. Yerli konfederasyonun çağrısıyla başlayan grev 31 gün sürdü. Hükümet olağanüstü hal ilan edip protestocuların üzerine silahlı kuvvetleri gönderdi, BM uzmanları ülkedeki durumun ciddi biçimde kötüleştiğini açıkladı.
Kimin için istikrar?
Arjantin’de, Pakistan’da, Mısır’da, Ekvador’da ve IMF’ye borcu olmayan Türkiye’de ekonomi yönetimlerinin “iyileşme” diye sunduğu tablo, alacaklıların alacaklarını tahsil edebileceğinden emin olmasından ibaret. Aynı dönemde ücretler eriyor, hastanelerde ilaç bulunmuyor, gençler ülkeyi terk ediyor, sokağa çıkanlar gözaltına alınıyor. IMF’nin kendi raporları rekor kredilerin sermaye kaçışını finanse ettiğini kabul ederken bu ülkelerin bakanları aynı programı başka çare yokmuş gibi savunmaya devam ediyor.
Bir ülkenin bu kadar borç biriktirmesi, onu yönetenlerin başarısızlığını gösteriyor. Daha ağır olan ise bu başarısızlığın bedelinin her defasında emekçilere ve emeklilere ödetilmesi. Listenin üst sıralarındaki ülkelerde bu bedel bugün de ödenmeye devam ediyor.
