Köşe Yazısı

Çin-Rusya gö­rüş­me­le­rin­den ne anlıyoruz? | Erkin Öncan

18:11 4 dk okuma

“100 yıldır olmayan bir değişim geliyor ve bu değişimi birlikte gerçekleştiriyoruz…”

Çin lideri Xi Jinping’in iki günlük Rusya ziyaretinin ardından ayrılıken Putin’e kurduğu bu cümle, iki ülke arasındaki ilişkilerin yeni bir boyut kazandığının habercisi.

Xi’nin geçtiğimiz 10 yılda Rusya’ya 8 ziyaret gerçekleştirdiği ve iki liderin toplamda 40 kez yüz yüze görüştüğü düşünüldüğünde, bu görüşme iki ülke arasındaki ilişkilerde uzun vadeli bir ‘dönüşümün’ vites artırdığı bir evre olarak kabul edilebilir.

Çin ve Rusya, ekonomik, askeri ve siyasi alanda uzun süreli rekabet geçmişine sahip -hatta çatışmaya bile girmiş- iki ülke. Mao Zedung döneminde bile, Çin’in en temel motivasyonlarından biri ‘Sovyetler Birliği’ni geçmekti. Çin’in Rusya’ya bakışı hala bu ideolojik temelde belirleniyor. Çin, çözülmesinin üzerinden 30 yıldan fazla bir zaman geçtiği halde öncelikli olarak Sovyetler Birliği ile yarışıyor.

Çin lideri Xi’nin, ülke içi meselelerde bile söze hala “Sovyetler neden yıkıldı?” sorusuyla başlaması bunun en önemli göstergelerinden. Çin Komünist Partisi’nin (ÇKP) teorik açılımlarında, ‘Sovyetler’in yaptığı hataları yapmamak’ konsepti hissedilir ölçüde yer kaplıyor.

Çin, uluslararası kriz başlıklarında ısrarla barışı savunan bir ülke. Bunun sebebi ‘barışçıl bir doğa’ ya da ‘dünya barışı özlemi’ değil. Mao Zedung sonrasında Çin, Deng Xiaoping döneminde kedinin ‘rengine değil fare tutmasına’ odaklanan bir ülke olarak, bütün kriz başlıklarına hep aynı ‘sihirli’ kavramlarıyla yaklaştı:

‘Barış içinde bir arada yaşama, diyalog, barışçıl geçiş, başka ülkelerin iç içlerine karışmama…’

Daha açık ifade edecek olursak, Çin’in hiçbir pazarı kaybetme lüksü yok. Tam olarak bu nedenle Çin, Hong Kong, Makao ve Tayvan gibi Çin için oldukça yakıcı kimi başlıklarda dahi ‘caydırıcılıkla’ yetindi ve askeri güç kullanımından kaçındı.

Rusya’nın ise, Çeçen savaşları, Transdinyester, Abhazya – Osetya, son olarak Ukrayna ve hatta Azerbaycan – Ermenistan gibi kriz başlıklarında dahi askeri güç kullanımı konusunda tereddütsüz davrandığını defalarca gördük.

Öte yandan bu iki ülke, SSCB dönemi ayrışmaları ve SSCB sonrasında devam eden 30 yıllık ‘rekabete’ rağmen ortaklıkları ve ikili ilişkilerini geliştirmeyi başardı. Bu konsept farklılıkarına rağmen, ilişkilerin gelişmesindeki itici güç, Çin’in diğer her ülkeye vadettiği gibi, Rusya’ya da sunduğu içişlerine karışmama ve eşitler arası bir ilişkilenme biçimiydi.

İkili ilişkileri bu noktaya ulaştıran gelişmelerden en önemlisi ise, kuşkusuz Rusya’nın Ukrayna’da başlattığı askeri operasyon ve bu operasyonun uluslararası sonuçları oldu.

Ukrayna operasyonunun bir yılında Rusya-Çin ilişkilerine baktığımızda, Çin’in çoğunlukla denge gözeten, ortalamacı bir tutum aldığı görüldü. Operasyona açıktan destek vermedi ancak kınamadı da. Açıktan bir yardımda bulunmadı, aynı anda ekonomik yaptırımlara da katılmadı. Çin hükümeti, 24 Şubat 2022’den itibaren sürekli ‘barışı ve diyaloğu’ savundu. ‘Ülkelerin egemenliği ve toprak bütünlüğüne saygı duyulması gerektiğini’ söylerken, ‘ülkelerin güvenlik endişelerinin de gözetilmesi gerektiğini’ savundu.

Uluslararası ilişkiler bağlamında bu dengeci tutum devam ederken, Çin medyasının ve Çin kamuoyunun Rusya’yı tereddütsüz desteklediği ise defalarca görüldü ve bu tutum gizlenmedi. Bu, ‘5 bin yıllık Çin diplomasisi’ denen şeydi.

Çin’in bu tutumu hem kendi çıkarlarını korumak, hem de ‘arabulucu’ rolüne hazırlıktı. Çin’in bir yıllık dengeci tutumu, nihayetinde operasyonun birinci yıl dönümünde yayınladığı barış önerisiyle somutlandı.

Son görüşmenin önemi

İki lider arasında yapılan son görüşmelere rengini veren konsept ise ‘çok kutupluluk’ oldu. İki ülke, meselelere farklı yaklaşıyor, ancak ortaklaştıkları en büyük nokta, ABD önderliğindeki ‘tek kutuplu dünya düzeninin’ değişmesi gerektiği:

“Çin her zaman kendi bağımsız dış politikasını yürütüyor. Hem Rusya hem Çin, kendi ülkelerinin gelişimi, dünyada çok kutupluluğun desteklenmesi ve uluslararası sistemde daha demokratik bir düzen konusunda çalışıyorlar.”

Yapılan görüşmelerin ardından, iki ülke arasında ‘Yeni Dönemde Kapsamlı Stratejik İşbirliği Koordinasyonunun Derinleştirilmesi ve Ukrayna Krizinin Diyalog Yoluyla Çözülmesi’ başlıklı bir ortak bildiri yayımlandı.

Bildiride, sorunun çözümü için ‘en iyi yolun diyalog olduğu’ vurgulandı ve ‘krizi artıracak adımlardan kaçınılması gerektiği’ belirtildi.

Bildirideki “Taraflar, herhangi bir ülke veya ülkeler grubunun, başka ülkelerin meşru güvenlik çıkarlarına zarar vererek askeri, siyasi ve diğer alanlarda avantaj elde etmesine karşıdır” ifadeleri ise, ABD önderliğindeki Batı kampına bir mesajdı.

Bildirideki bir diğer önemli nokta ise, Rus tarafının barış görüşmelerine en kısa zamanda dönülmesini taahhüt etmesiydi. Rusya ayrıca, Çin’in Ukrayna krizinin çözümü için iradesini ‘takdirle karşıladığını’ söyleyerek “Taraflar, Ukrayna krizinin çözümü için tüm ülkelerin meşru güvenlik kaygılarına saygı gösterilmesi, bloklar arası cepheleşmeden ve ateşe körükle gitme yaklaşımından kaçınılmasının önemini vurgulamıştır. Taraflar, gerginliği artıracak, çatışmanın uzayarak kötüye gitmesine ve dahi kontrolden çıkmasına yol açacak adımlara karşıdır. Taraflar, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin onay vermediği her tür tek taraflı yaptırıma karşıdır” ifadeleri kullanıldı.

Bu bağlamda, Batı medyasının ‘Çin Rusya’ya silah veriyor/verecek’ türündeki savaş anlatısının aksine, iki ülkenin bugüne kadar her krizde kendilerine yönelen ‘BM kararları’ silahını kullanmaya çalışacakları anlamına geliyor. Özellikle bu madde, Çin’in BM nezdinde bugüne kadarki ‘çekimserliğinin’ Rusya lehine değişebileceği şeklinde yorumlanabilir.

Zira Çin, ABD’nin aynı Ukrayna’da yaptığı gibi, Tayvan’ı da bir ileri karakol olarak şekillendirdiğinin farkında ve buna karşı hazırlıklarını sürdürüyor. Dolayısıyla, Çin-Rusya ilişkileri özelinde ‘dengeci’ tutumdan kapsamlı işbirliğine geçilmesi ve beraberinde gelecek arabuluculuk rolü, Tayvan krizinin çözümü konusunda da önemli bir kazanım olacaktır.

Erkin Öncan

Kısa Kısa

Önceki gün

  1. Nvidia'nın eski CEO'su Jensen Huang, göreve dönmeyi de­ğer­len­di­ri­yor

    Financial Times'ın haberine göre, 12 Kasım'da Nvidia CEO'luğundan istifa eden Jensen Huang, görevine geri dönme olasılığını yakın çevresiyle görüşüyor. Huang, Çin adına casusluk yaptığından şüphelenilen bir kadınla ilişkisi olduğunun ortaya çıkmasının ardından istifa etmişti. Ancak casusluk iddiası bağımsız olarak doğrulanmış değil.

  2. Ali Babacan, KKTC Cumhurbaşkanı Erhürman ile görüştü

    DEVA Partisi Genel Başkanı Ali Babacan, Lefkoşa'da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile bir araya geldi. Babacan, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, görüşmede Birleşmiş Milletler öncülüğünde yürütülen müzakere sürecini ve ekonomideki gelişmeleri ele aldıklarını belirtti. Görüşmenin verimli geçtiğini ifade eden Babacan, Erhürman'a misafirperverliği için teşekkür etti.

  3. SPK'den tasfiye edilen fonların hisse satışlarına ilişkin açıklama

    SPK, kapatılma sürecindeki yatırım fonlarının ellerinde bulunan şirket hisselerinin nasıl satılacağına ilişkin açıklama yaptı. SPK, bu hisselerin topluca borsada satışa çıkarılmasının fiyatlarda düşüşe yol açabileceğini belirtti. Bu nedenle hisselerin, borsada satışa sunulmadan, ilgili şirketlere son kapanış fiyatı üzerinden satılmasına imkan tanındığını duyurdu.

  4. İran: Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankeri mayına çarptı, biri battı

    İran Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nın güneyinde iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu. Açıklamada, tankerlerin izin verilmeyen bir güzergahı kullanmaya çalıştığı öne sürüldü. İki milyon varilden fazla ham petrol taşıyan süper tankerlerden birinin Basra Körfezi'nin güneyinde yanarak battığı belirtildi. Gemilerin kimlikleri ve mürettebatın durumuna ilişkin ayrıntı paylaşılmadı.

  5. Seçimi kaybedip ABD’ye kaçan Bolsonaro, kalıcı oturum izni isteyecek

    Devlet başkanlığı seçimini kaybettikten sonra ülkesini terk eden Brezilyalı siyasetçi Flavio Bolsonaro, ABD’de ailesiyle birlikte kalıcı oturum izni almak istediğini açıkladı. Eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu, siyasi çalışmalarını ABD’den yöneteceğini söyledi.

  6. Bakan Şimşek’ten fon vurgunu açıklaması: Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz

    Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, fon vurgunu sonrası TMSF’de oluşturulan iade ve geri kazanım hesabında bugüne kadar 35,6 milyar liralık birikim olduğunu, büyük kısmının fonlara aktarıldığını söyledi. Şimşek, “2,6 milyar liralık bir kısmı nakit olarak duruyor. Nakit oluştukça ödemeleri yapıyoruz” dedi.

  7. Orban’ın eski bakanına operasyon: 20 milyon dolar nakit ele geçirildi

    Macaristan’da Viktor Orban döneminin bakanlarından Miklos Sesztak’a yönelik yolsuzluk soruşturmasında ormanlık alanlara gömülmüş, depo ve konutlara saklanmış 20 milyon dolarlık nakit ele geçirildi. Paranın beş makineyle sayılması sekiz saat sürdü. Sesztak, 37 milyon dolardan fazla rüşvet ve yasa dışı komisyon almakla suçlanıyor.

  8. Kocaeli’deki saldırının ardından CHP Sözcüsü Sönmez gazetecileri hedef aldı

    Mahkemenin mutlak butlan kararıyla CHP’nin başına getirilen Kemal Kılıçdaroğlu’nun Kocaeli etkinliğinde gazetecilere saldırılmasının ardından partiden açıklama geldi. Sözcü Atakan Sönmez, gazetecilerin hakaret ve fiziki müdahaleye uğradığı olayları “provokasyon girişimi” olarak niteledi. Sönmez, saldırıya uğrayan gazetecilerden birini hedef alarak olayların “gazetecilik ile aktivizm arasında kararsız kalmış bir medya çalışanından” kaynaklandığını savundu.

  9. AKP ilçe başkanıyla görüşmeyen sağlık müdürüne istifa baskısı iddiası

    Makamında AKP ilçe başkanıyla görüşmeyi reddeden bir ilçe sağlık müdürünün istifaya zorlandığı iddia edildi. Rize’nin Pazar ilçesinde müdürlük yapan Dr. İ.Ö., AKP İlçe Başkanı Furkan Namlı’nın randevu talebine kamu görevlisi olduğu gerekçesiyle olumsuz yanıt verdi. İstifa etmeye zorlanan ama yanaşmayan müdür, bir süre sonra görevden alındı.

✓