İlk anda pek bir şey hissetmedim. “Cevad Prekazi öldü,” yazıyordu. Sanki biri bana günaydın demiş, bütün dünyanın üzerinde uzlaştığı bir gerçeği açıklamıştı. Ve üzerimize kör edici bir sis bulutu gibi çöken bu hayat, başka bir gerçeğin mümkün olduğunu bana çoktan unutturmuştu.
Sonra birlikte çıkardığımız kitabı elime aldım. Sayfalarını karıştırdıkça Yugoslavya gözümde canlandı, işçilerin yılda iki kere dilediği yerde tatile gidebildiği ülke. Göğsüm daraldı, daraldı. İçeriye geçtim, annemle göz göze geldik, “Cevad ağabey ölmüş,” dedim. Geceydi, gökyüzü berraktı, hayat bildiğimiz gibi değildi.
Tito’nun Yugoslavya’sı
Cevad Prekazi, Yugoslavya gibi bir adamdı: cüretkar, dik başlı ve inatçı. Nitekim onu biçimlendiren, Tito’nun Yugoslavya’sıydı. Tabutunun etrafına dizilmiş şu beyaz saçlı adamları da. Bir devrin en büyük yıldızları, yeşil sahaların fırtınaları… Ülkenin dört bir yanından gelip aynı forma için top koşturmuşlardı.
Cevad ağabey, “Kosova’nın en güzel şehri”1 diye andığı Mitroviça’da doğmuştu. Onu uğurlamaya gelen Radmilo İvançeviç, Sırbistan’da. Yine törende yerini alan Zoran Simoviç ise Karadağlıdır. Tito’nun Yugoslavya’sı onlara yaşamaya değer bir hayat; onlar da Yugoslavya’ya meşhur kimliğini verdi: Kardeşliğin ve birliğin ülkesi.
Tito öldü, Yugoslavya çoktan parçalandı. Geriye kardeşlik fikrini yüreğinde yaşatanlar kalmıştı. Şimdi onlar da birer birer eksiliyor. Cevad Prekazi’yi taşıyan cenaze aracının peşinde defin yerine doğru yürürken aklımdan geçen işte bu… Bir de onun büyüdüğü Belgrad ile gömüldüğü Belgrad arasındaki derin uçurum.
* * *
Cevad Prekazi, ailesinin yanından ayrılıp Belgrad’a geldiğinde henüz 18 yaşında bile değildi. 1975 kışı: Josip Broz Tito hâlâ hayatta. Yugoslavya, iki dünya arasında bir dünya olarak kendi ayakları üzerinde duran, onurlu bir ülke…
Cevad ağabeye göre Yugoslavya gibisi yoktur dünyada. “Biz paşalar gibi yaşadık!”2 diyordu. Doğduğu şehri, Mitroviça’yı da çok seviyordu. Burası bir madenci şehriydi ve şehirdeki çoğu aile, işçi ailesiydi. Buna rağmen küçük Cevad’ın okulunda hiçbir şey eksik değildi. Spor salonları ve orkestraları vardı. Futbola da bu şehirde başlamıştı Cevad Prekazi, amatör bir kulüp olan Remont’ta. Öylesine yetenekliydi ki sadece birkaç ay sonra Yugoslavya’nın genç milli takımına seçilecek, 10 ay sonra da ülkenin en büyük kulüplerinden Partizan ile profesyonel sözleşme yapmak üzere başkent Belgrad’a gidecekti.
Belgrad, dünyadaki bütün şehirler arasında Cevad Prekazi’nin en sevdiği şehirdi. “Her şeyimiz vardı Mitroviça’da ama Belgrad dediğin zaman akan sular dururdu,”3 diyordu. Onu çocukluktan adamlığa terfi ettiren bu şehirdir, desek, herhalde yanlış olmaz. İlk defa burada, Partizan Stadı’ndaki kütüphaneden aldığı kitaplarla okuma alışkanlığı kazanmıştı. Yarım asrı birlikte geçireceği ilk aşkını da bu şehirde tanımıştı. 1993 yılında, Yugoslavya parçalanırken, ani bir kararla İstanbul’dan ayrılıp yine Belgrad’a dönecek; ancak her geçen gün ülkesiyle beraber şehrinin de öldüğüne tanık olacaktı. Birkaç yıl sonra Partizan Stadı’ndaki kütüphane kapanacaktı zaten.
Ben Cevad ağabey ile 2018’de tanıştım. Dorćol (Dörtyol) mahallesindeki Dorian Gray kafesinde kahve içtik. Biraz süt ve kremalı espresso. Daha sonra Prekazi: Vurdu, Gol Oldu! adıyla kitaplaştıracağımız nehir söyleşiyi de burada yaptık. Her sabah kafede buluşurduk; kahvesi gelince, Tahtakale’den aldığı ahşap ağızlığa sigarasını takar, sokaktan geçenleri izlerdi. Bir keresinde Partizan eşofmanları giyinmiş bir genci göstererek, “Bir sayfa kitap okumamıştır,” diye hayıflandı. Artık stattaki kütüphanenin yerinde yeller esiyordu nitekim.
Cevad ağabeyin ölümünün ardından onun Yugoslav kimliğine bağlılığı çok yazıldı çizildi. Birtakım darkafalılar bundan rahatsız bile oldu. Halbuki, onun neslindeki işçi çocukları için Yugoslav olmak ile Arnavut, Sırp veya Hırvat olmak arasında, eski ve yeni Belgrad arasındaki fark yatıyordu: birinin çocukları Cevad Prekazi olurken, diğerinin çocukları yabancı ülkelerde parya olmaya el açıyor şimdi.
Böyle bakınca, Yugoslav olmakta inat etmenin nostaljik bir tutum değil; özüne ve emeğine yabancılaşmamış bir insan tipinin özlemi olduğu kolaylıkla anlaşılır. Yugoslav kimliği, bir ulus bağının ötesinde, ortak bir hayalin ifadesidir. Cevad Prekazi, işte bu nedenle, artık pasaportunu taşımadığı bir ülkenin vatandaşıdır hâlâ. Ve haymatlos değil, mutlaka Yugoslavdır.
Asıl sorgulanması gereken ise bir zamanlar Cevad Prekazi’yi yetiştiren ülkenin, nasıl olup sonradan Zvonimir Boban’lar yetiştirecek hale geldiğidir.
Cevad Prekazi Tavrı
Beşiktaş’tan taksiye bindik, Sultanahmet’e gidiyoruz. Gecenin bir yarısı. Radyoda alaturka çalıyor. Ben önde, şoförün yanındayım, Cevad ağabey arka koltukta. Birden, hep hayranlık beslediği Zeki Müren’i övmeye başlıyor. Meğer taksici bir dönem Zeki Bey’in arkasında keman çalmış, rahmetliden hiç ama hiç hoşlanmıyor. Tartışmaya koyuluyorlar. Sesler giderek yükseliyor, araba hararetleniyor. Sonunda işin içinden çıkabilmek için konuyu bir şekilde futbola getiriyorum. Şans, adam Galatasaraylı çıkıyor. “Prekazi’yi bilir misin?” diye soruyorum, başımla arkayı işaret edip. Adam dikiz aynasından arka koltuktaki asabi yolcuyu dikkatle inceliyor bu sefer. Bir-iki süzdükten sonra gözleri kocaman açılıyor: “Hadi canım! Ne goldü Monaco’ya attığın!..”
* * *
Cevad Prekazi; Mitroviça’da doğdu, Belgrad’da büyüdü, İstanbul’da efsaneleşti. Burası onu avucuna alan üçüncü şehirdi. Tarihi, şarkıları, lokantaları bir yana, İstanbul’un kabına sığmazlığına vurulmuştu bence. Bir de Galatasaray’ına. “Seni sevmeyen ölsün!” tezahüratı, kulağında hiç susmadı.
Galatasaray’a transfer olmadan önce Amerika’da, Baltimore Blast takımında salon futbolu oynuyordu. Partizan formasıyla Yugoslavya liginde üç şampiyonluk yaşamıştı, uzaktan şutlarla attığı goller Belgrad’da hâlâ anlatılır. Ama bütün hikayesi işte bundan ibaret idi. Ülkesinin kuralları nedeniyle büyük liglerin kapısından dönmüş, yıllarca genç milli takımın formasını giymesine karşın A milli takıma hiç seçilmemişti. Herkes onu tanıyor, Grobari4 adını duvarlara yazıyor ama başardıkları olağanüstü yeteneğine hafif kaçıyordu. Doğrusu, gelip geçmiş binlerce yetenekli topçu gibi futbol tarihinin bir köşesinde kaybolmasına ramak kalmıştı Cevad Prekazi’nin… Bu nedenle yüreği bedenine sığmıyor, ipini koparacak rüzgarı bekleyen bir yelkenli gibi huzursuzlanıyordu.
Bu sıralarda Galatasaray, onlarca senelik uykusundan uyanmaya çalışıyordu. Başkan Ali Uras ve teknik direktör Jupp Derwall’in öncülüğünde kulüp, hem tesislerini hem de oyuna yaklaşımını modernleştiriyor; önce şampiyonluk hasretini dindirmeyi, ardından gayın-sine Türk bayrağını ekleyip Avrupa’ya meydan okumayı düşlüyordu.
Cevad Prekazi işte bu düşü tamamına erdirecek parçaydı. 14 senelik şampiyonluk hasretine son veren maçın açılışını bir frikik golüyle yapacak; Monaco’ya yaklaşık 40 metreden çektiği ve bir denizaltı torpidosu gibi dipten giderek rakip kaleciyi gafil avlayan şutu ise o güne kadar kaybetmemek için oynayan Türk takımlarına kazanmayı öğretecekti.
Sihirbaz cinsinden bir futbolcuydu Cevad Prekazi. Bir tür Houdini. Aşılmaz sanılan engelleri iki çalım ve bir ince pasla çözüverirdi. Kendinden sonraki futbol sihirbazlarının aksine fildişi kulelerde yaşamıyordu fakat. Evine dönerken çocukların mahalle maçına hakemlik ediyor, apartman görevlileriyle kahveye oturuyor, tesis çalışanlarıyla sigara tüttürüyordu. Onun insani vasıflarına defalarca şahit oldum. Altınordu’nun düzenlediği uluslararası altyapılar turnuvasına katılmıştık birlikte. Cevad ağabey etrafını saran yöneticilerden çok tesis çalışanları ve antrenörlerle sohbet etmiş, iyi oynayamadığı için suratı düşen hangi çocuğu görse yanına gidip dakikalarca onu teselli etmişti.
İroniktir, onun Türkiye’de geçirdiği seneler, dünya ekonomisiyle bütünleşme pahasına Cumhuriyet Devrimi’nden kalan son kamucu kazanımların da iğdiş edildiği dönemdi. Ülke, bir slogandan ibaret dahi olsa “kimsesizlerin kimsesi olmak” idealini terk ediyor ve “işini bilenler” düzenine geçiyordu. Cevad Prekazi belki de bu “bir koy üç al, üçünü de beşlet”5 Türkiye'sinden bir sapma olduğu için çok sevildi. Başka bir kültürün adamıydı. Kendini suyun akışına bırakan, sadece daha fazla tüketmek için yaşayan, paradan başka değer bilmeyen diğer birçoklarının aksine tavır sahibiydi. El öpmedi, eğilip bükülmedi, sözünü kimseden sakınmadı. Bu nedenle, Galatasaray tarihinde Cevad Prekazi’nin adı Metinlerin yanına yazılmalıdır.
Ve sevgili Cenk Taner ağabey, bir şarkı da Prekazi’ye adanmamalı mıdır?
Druže Preki…
2018. Bir ekim sabahı, Belgrad. Cevad ağabey direksiyonda, kulüp müzesini gezdirmek için beni Partizan Stadı’na götürüyor. Keyfimiz gıcır, blues dinliyoruz: Muddy Waters, Howlin’ Wolf, Rolling Stones… Hepsini çok sever, şarkılarına eşlik ederken yüzü aydınlanırdı. İyi de şarkı söylerdi hani… “Biraz da Yugoslavca dinleyelim,” diyorum. Hiç düşünmeden Drugi Način’in “Prođe Ovaj Dan” şarkısını açıyor. “En iyisidir bu, Yugoslavya’nın Pink Floyd’udur.” Ses kaydı hâlâ durur bende, ömürboyu saklayacağım. Önce direksiyona parmaklarıyla vurarak, sonra mırıldanarak, nihayet Cetinjska barlarından birinde sahneye çıkmış gibi coşkuyla katılıyor şarkıya: “Geride kalanlara ak düşmüş saçlarımı bırakıyorum / Bütün o sıkıcı öğlenleri, bütün salıları, çarşambaları / Hey, hey, geçti bugün / Geçti bugün de bir düş gibi…”
Sevgili Cevad ağabey, ben bu satırları yazarken saat geceyarısına yaklaşıyor. Seni uğurlayalı birkaç gün oldu. Belgrad ılık ama yağmurluydu. Tabutuna dilediğin gibi Partizan ve Galatasaray formalarını serdiler. İki kulübün başkanları, Türk büyükelçisi, Niko, Hakan ve diğer dostların sana veda etmeye geldi.
İstanbul’da bindiğim taksinin şoförü koyu Beşiktaşlıydı. Senin için Belgrad’a gideceğimi öğrenince “Cevad’a selam söyle,” demişti, “O alır.” Sana onun da selamını getirdim.
Birazdan salı gününe gireceğiz. Hayat devam ediyor, öğlenler hâlâ sıkıcı. Cevad ağabey, druže Preki, Prekazi, dünya senin olmadığın binlerce pazartesi gördü ve artık binlercesini daha görecek. Öyleyse kim inanır tarihin perdesinin kapandığına?
Bir şuta bakar, bin kere denersin olmaz da bir kere olur, yeni bir dünya kurar.
1 ) Cevad Prekazi, Onur Bayrakçeken, Prekazi: Vurdu, Gol Oldu! (İstanbul: Mylos Kitap, 2019), s. 23.
2) a.g.e., s. 52.
3) a.g.e., s. 39.
4) Partizan’ın taraftar grubu.
5) Cem Karaca, Cahit Berkay, Uğur Dikmen, “Raptiye Rap Rap”, Nerede Kalmıştık? (1992).